РОЛЬ ПРОИЗВЕДЕНИЯ МАХМУДА КАШГАРИ «ДЕВОНУ ЛУГЪОТИТ ТУРК» В РАЗВИТИИ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА

Аннотация

Mahmud Kashgari's work "Devonu lug'otit turk" stands out among the works created in the history of the Uzbek language due to its scientific value. The scientist worked on this work for many years, traveled around the country and collected material for many years, traveled one by one across the vast and large territory inhabited by the Turks, determined the lifestyles, customs, professions, residences, and influence of the clans, tribes, peoples. and carefully studied the peculiarities of their languages. Accordingly, a deep study of this work is the main task facing science. Key words: "Devonu lug'otit turk", Basim Atalay, "Otalar sozi", "Turkish dictionary". Ўзбек тили тараққиётида ўзига хос аҳамиятга эга бу асар Басим Аталай, В.В.Бартольд, А.Н.Самойлович, П.К.Жузье, С.Е.Малов, Андрей Николаевич Кононов, Александр Константинович Боровков, Н.А.Баскаков каби чет эл олимлари ва Абдурауф Фитрат, Солиҳ Муталлибов, Натан Маллаев, Ғани Абдураҳмонов, Ҳамид Неъматов каби ўзбек тилшунослари томонидан маълум даражада тадқиқ этилган. 5 68 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Маълумки, «Девону луғотит турк» асарининг қўлёзмаси 1914 йилда Туркиянинг Диёрбакир шаҳрида топилади. Асарнинг бу қўлёзмаси Маҳмуд Қошғарий ўзи ёзган нусхадан — асл нусхадан кўчирилган. Бу китобни кўчирувчи хаттот Муҳаммад бин Абу Бакр ибн Абдул Фотиҳ ал Совий ал Дамашқийдир. Бу нусха «Девону луғотит турк» ёзилгандан сўнг салкам 200 йил ўтгач, яъни 1266 йилда кўчирилган. Қўлёзма 319 варақли катта бир жилддан иборат бўлиб, варақлари тарқоқ, йиртиқ, боши охири номаълум, саҳифалари қўйилмаган. Ҳозир у Истанбулда, Фотиҳ кутубхонасининг Али Амирий фондида сақланмоқда. Диёрбакирлик кекса китоб мухлисларидан Али Амирий мазкур асарни шу йили фан оламига маълум қилади. «Девону луғотит турк» қўлёзмаси учга бўлиниб, биринчи ва иккинчи жилдлари 1915 йилда, учинчи жилди 1917 йилда Истанбулда Килисли Рифат муҳаррирлигида нашр этилди. Тилшунос Босим Аталай асарни турк тилига биринчи бўлиб мукаммал таржима қилди. Асарнинг учала томи 1939-1941 йилларда нашр этилди. Басим Аталай «Девону луғотит турк»ни турк тилига биринчи бўлиб мукаммал таржима қилибгина қолмай, уни ҳар томонлама илмий жиҳатдан текширган, Кошғарий ижодини тинмай тарғиб қилган олимдир. Абдулаҳад Нурий «Девону луғотит турк»даги афоризм ва мақолларнинг 251 тасини тўплаб, «Оталар сўзи» номи остида нашр эттирди. Шокир Улкутоширнинг «Қашғарли Маҳмуд» номли кичик бир асарида Маҳмуд Кошғарийнинт ҳаёти, ижоди ва «Девону луғотит турк»нинг мазмуни баён этилган. Ғарбий Европада шарқшунос олим Карл Броккельман 1920 йилда «Девону луғотит турк» тўғрисида биринчи мақоласини эълон қилди, кейинчалик асардаги сўз, исм ва жой номларининг рўйхатини тузиб, қайси том ва саҳифасини белгилаб, алоҳида китоб (кўрсаткич) тарзида немисча сўз бошиси билан 1928 йилда нашр эттирди; «Девону луғотит турк»нинг тил ва адабиёт учун аҳамияти, унинг таржимаси тўғрисида ҳам бир неча мақолалар ёзди. Атоқли турколог Сергей Малов Тошкентда ишлаган даврида ҳам, кейинчалик ҳам «Девону луғотит турк»га катта аҳамият берди. Унинг «Қадимги туркий ёзув ёдгорликлари» номли монографиясида асарга оид қимматли фикрлар ифодаланган ва каттагина библиография берилган. Шарқшунос П.К.Жузье 1926-1928 йилларда «Девону луғотит турк»га бағишлаб иккита мақола ёзди. П.К.Жузье асли фаластинлик араб бўлиб, у 1871 йилда туғилган. Қозон университетида таълим олган, Қозонда ва Бокуда профессорлик қилган, 1942 йилда Бокуда вафот этган. У мақолаларида «Девону луғотит турк» асарига жуда юксак баҳо берди, унинг катта аҳамиятини уқтириб ўтди. У ёзади: «Маҳмуднинг «Девону луғотит турк» асарида ўша вақтда Қорахонийлар давлати таркибига кирган Шимолий-Шарқий қабилаларнинг деярли ҳаммаси тўпланган. Дадил айтиш мумкинки, яқиндагина (XIX аср охирларида) Россияда ва Шарқда ўрганилган туркий тиллар фонетикаси ва этимологиясининг асосий қонунлари XI асрдаёқ Маҳмуд томонидан аниқланган ва ўрганилган эди. Маҳмуднинг бу текширишлари шу қадар кенг ва чуқурки, ҳатто, бундай асар XIX асрда ёзилганда ҳам унга шон-шараф бўларди. Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк»и сингари асар фан оламида кейинги асрларда ҳам яратилган эмас. Унинг асари бамисоли «Туркий қомус»дир». 5 69 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ўзбек олимлари орасида «Девону луғотит турк» асарини илмий асосда ўрганишни Туркистон жадидчилик ҳаракатининг ғоявий раҳнамоси Абдурауф Фитрат бошлаб берди. Унинг «Девону луғотит турк» асарига оид тадқиқотларидан бири «Энг эски турк адабиёти намуналари» деб номланади. Мазкур тадқиқот-мажмуа 1927 йилда ислоҳ қилинган араб ёзувида чоп этилган бўлиб, унда Фитрат туркшунослик илмининг асосчиси Маҳмуд Қошғарийнинг машҳур «Девону луғотит турк» асаридаги шеърий парчаларни йиғиб, уларни адабий тур ва жанрларга кўра таснифлаган. «Бир-икки сўз» деб номланган сўз бошисида ўзбек тили ва адабиёти тарихи, т