НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ МОНОЛОГИЧЕСКОЙ РЕЧИ У МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ

Аннотация

In this article, comprehensive feedback on the scientific and theoretical foundations of the development of monological speech in primary school students was carried out. Various didactic games and interactive aspects of their targeted application in the educational process have been researched. Particular attention was paid to the mechanism of observation and assessment in the cultivation of monological speech. Key words: skills, analysis, method, pedagogical technology, pronunciation, interpretation. Ёш авлоднинг интеллектуал салоҳиятини ривожлантириш глобаллашув давридаги долзарб муаммолардан бири бўлиб, ўзаро муносабатларда фикрни изчил, аниқ, лўнда ва тўғри баён этиш билан боғлиқ кўникма ва малакаларни илғор технологиялар воситасида такомиллаштиришни талаб этади. Бу эса, албатта, таълимнинг қуйи босқичларидан бошлаб нутқ ўстиришга доир самарали ёндашувларни мақсадли қўллаш механизмига эҳтиёж туғдиради. Бизга маълумки, бошланғич синф ўқувчиларини тўғри таълим-тарбия қилишдек заҳматталаб, мураккаб жараён йўқ. Негаки, бола тарбияси Абу Али Ибн Сино алоҳида таъкидлаганидек, “болани туғилган ониданоқ тўғри тарбия қилмаса, ота-она кечиккан ҳисобланади”. Бу ҳар бир ўқувчи учун ўта муҳим ва мураккаблигини ҳеч қачон эътибордан чеккада қолдириб бўлмайди. Хўш, бошланғич синф ўқувчилари мактаб остонасига қадам қўяр экан, аввало, ёзиш ва талаффуз қилиш, фикрлаш қобилияти шаклланган ҳолда қадам қўяди. Бу биринчи давр. Биринчи синфда “Алифбе”, “Ўқиш китоби”, “Атрофимиздаги олам”, “Қизиқарли 5 04 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ математика”, “Табиатга саёҳат”, “Тарбия” сингари фанларни мантиқий изчилликда ўзлаштира боради. Бу эса иккинчи давр. Биринчи ва иккинчи оралиғида тизимли мантиқий ўрнатмас эканмиз, ҳеч қачон кутилган натижа бермайди. Бошланғич синф ўқувчилари (қорақалпоқ гуруҳлари)да ижодий кўникмани шакллантиришнинг жуда кўплаб қирралари мавжуд. Шулардан бири – монологик нутқ. Монологик нутқни шакллантиришда, аввало, нималарга эътибор қаратиш керак. Биринчидан, оилада болалар – телевизор томоша қилишади. Оинаижаҳон қаршисида турфа хил кўрсатувларни томоша қилиб ҳам монологик нутқини ривжолантиради. Ўзларининг севимли эртак, мултфильм қаҳрамонлари каби фикрлай бошлайди. Уларнинг ижобий, инсоний фазилатларидан тўлқинланади. Иқтидори камол топиб, аста-секинлик билан ривожланиш босқичига ўтади. Айнан ўша даврда ўқитувчи юз карра фаоллик билан бола руҳиятини, зеҳниятини аниқлаб, унга ёндашувни тўғри ва тизимли йўлга қўймаса, кутилган натижага эришиш қийинлашади. Тасаввур қилинг, 5-6 ёшга тўлган мурғак қалбида ёвузлик қаршисида қўрқув, эзгулик қаршисида қувонч туйғулари пайдо бўлади. Бу ҳолат кўпинча эртаклардаги қаҳрамонларнинг хатти-ҳаркати, феъл-атвори, тутим ҳамда истаклари таъсирида шаклланади. Атрофда содир бўлаётган воқелик (ҳодиса) бола руҳиятини бениҳоя ўзгартириб юбориши тайин. Биз ушбу мақолада монологик нутқни ўчтиришнинг назарий ва амалий қирраларини ёритишни мақсад қилдик. Айтиш жоизки, ранг-тасвир ва амалиёт ишлари билан узвий олиб борилса, натижада бола нутқи теранлашади. Сўзни талаффуз қилишга одатланишади. Мантиқий фикрлаш тарзи ривожланади. Оламдаги ҳодисаларга баҳо беришда теранлашади. Негаки, оилада олиб бўлган таълим (оғзаки суҳбат)ни мактабда кундалик фаолиятида қўллайди. Шунинг учун болаларнинг ёш ва фикрлаш хусусиятига қараб таълим беришни йўлга қўйиш лозим. Мактабларда жуда кўплаб муаммолар бор. Вақт эса тиғиз ҳамда камлик қилади. 20 та ўқувчининг ўрнига 35 нафар ўқувчи таълим олишади. Хўп, натижа ва сифат кўрсатгичи қандай оқибатларга олиб келишини ўзингиз ўйлаб кўришингиз мумкин. ДТСда “Болажон” таянч дастурида бадиий адабиётнинг муҳим натижаларни бериши киритилган. Зеро, бадиий адабиёт болаларнинг монологик ва диалогик нутқини ўстиришда муҳим атрибут саналади. Мисол тариқасида, истаймизми йўқми, инсон жим турган пайтида ўз-ўзи билан мулоқот олиб боради. Болалар-чи? Болалар эса тасавур ва хаёлот оламида бениҳоя кенгликларга сайр қилади. Адабий эртак қаҳрамонлари каби – мард, жасур, олижаноб, ватанпарвар, иқдтироли, кашфиётчи, моҳир учувчи сингари ўзида ички қониқиш ҳиссини шакллантиради. П.ф.н., доц. Л.Миржалолова шундай ёзади: “Нутқнинг товуш маданиятини шакллантириш болаларнинг боғланишли нутқини ривожлантиришда муҳим ўрин эгаллайди. Мактабгача ёшдаги болалар кўпинча с-з, п-ф, т-д, п-б, у-ў, х-ҳ, қ-ғ товушларини талаффуз қилолмайдилар. Нутқ жараёнида кетаппан – кетяпман, Ҳожахон – Шоҳжахон, Йўстам – Рустам, қалға – қарға каби талаффуз этишда йўл қўядиган хатоликларнинг олдини олиш, яъни тўғри талаффуз этишга йўллаш, овоз баландлигига, товуш суръатига эътибор бериш методик жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга. Баъзи болалар ўзидан кичикларни жеркиб, овозини кўтариб муомала қиладилар. 5 05 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Шунда улар талаффузига эътибор қаратиш, нутқ маданиятига, меъёрда сўзлаб, муомал