РОМАН «ЖИНОЯТ ВА ЖАЗО» КАК ЭПИЧЕСКОЕ ИЗОБРАЖЕНИЕ ВНУТРЕННЕГО ОЧИЩЕНИЯ

Аннотация

This article discusses the analysis of the novel "Crime and Punishment" and the psychological nature of the plot of the novel. Reasonable opinions and considerations within the scope of the topic are mentioned in the article. Key words: psychological nature of the plot of the novel, thieves and murderers, angry poor. Ma’lumki, Fyodor Dostoevskiy bir muddat surgunda og‘ir mehnat bilan o‘tkazgan. Qamoqda kechirgan hayoti u uchun juda ko‘p narsalarni tahlil qilish, tushinish imkonini berdi deyish mumkin. Sibirdagi og‘ir hayoti Dostoyevskiyning “O‘lik uydan maktublar” deb nomlangan pishiq asar yaratishiga fundament vazifani o‘tagan. Bu haqda Jovli Xushboq “Yostiqdoshga yolchimagan adib yoxyd Fyodor Dostoyevskiy hayotidan ayrim lavhalar” deb nomlangan maqolasida “Ehtimol, Sibr surgunidagi jabu jafolardan yelkasi yag‘ir bo‘lmaganida “O‘lik uydan maktublar” dek hayotiy, badiiy jihatdan xiyla pishiq asar dunyoga kelmasmidi? Sibir, qamoqxonasidagi chirkin hayot tasviri bunchalik tabiiy chiqmagan bo‘lardi, balki…” Yozuvchi u yerda bo‘lganida, turli xil odamlarga duch keladi va odatda og‘ir mehnatda xizmat qiladiganlar - siyosiy mahbuslar, jinoyatchilar, o‘g‘rilar va qotillar bilan birga yashashga va suhbat qilishga to‘g‘ri keladi. "Jinoyat va jazo" romanini tahlil qilish haqida gapirganda, bu haqiqatni hisobga olish juda muhimdir, chunki u yerda, og‘ir mehnatda vatandan uzoqda, Dostoevskiy bu odamlarning taqdirini sinchkovlik bilan o‘rgangan va tahlil qilgan. Fyodor Dostoevskiy uchun nafaqat ularning hayotiy voqealari , balki u yoki bu odamni jinoyat sodir etishga undagan sabablar ham qiziq bo‘lgan, albatta. 3 01 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Dostoyevskiy bulardan o‘zi uchun muhim xulosalar chiqardi. Bu xulosalar bizga “Jinoyat va jazo” romanini tahlil qilishda, Raskolnikov obrazini ochishda katta yordam beradi. Ma’lum bo‘lishicha, o‘sha paytda jinoyatchilar ko‘pincha Rossiyadagi odamlarning ijtimoiy ahvolidan norozilik bilan harakat qilishgan. Darhaqiqat, tenglik haqida gapirishning iloji yo‘q edi, dehqonlar uchun krepostnoylik bekor qilindi va ularning ko‘plari, agar ko‘pchilik bo‘lmasa, qashshoqlik chegarasidan pastroq bo‘lishdi. Bunday g‘azablangan kambag‘allar nima qilishlari mumkin edi? Aftidan, xulosa o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi – dehqonlar ichib, haddan oshdi va shaharda yashash uchun jinoyatlar, o‘g‘irliklar qilishdi. Mamlakatdagi og‘ir hayot, hukumatning chirib ketgan siyosati odiiy odamlarni jinoyat va faxsh ishlar qilishga va shu yo‘l bilan o‘zlarini va oilalarini boqishga harakat qilishdi. Iqdisodiy muommolar adibning real hayotida ham o‘z aksini topgan. Dostoyevskiy ham pul bilan bog‘liq muommolardan yiroq bo‘lmagan. Shuning uchun ham adibning dastlabki asari bekorga “Bechora odamlar” deb nomlanmagan. Dostoyevskiyning "Jinoyat va jazo" romani ham oddiy oddamlar hayotida kechadigan voqealar asosida yoritilgan. Asarni tahlil qilib, Fyodor Dostoevskiy ushbu global muammoni Rossiyada qanday hal qilish bo‘yicha o‘z qarashlarini taklif qilgan va buni asar davomida singdirgan. Misol uchun asar qahramonlaridan biri Razumixin tomonidan aytilgan; “ jinoyat ijtimoiy tuzumning adolatli emasligidan norozilik tarzida ro‘yobga chiqadi – vassalom, boshqa hech gap-so‘z yoq, hech qanday sabablar tan olinmaydi – hech nima!..1 Asarning bosh qahramoni Lujin nutqi bilan aytganda: “- Rodion Romonovich Raskolnikov, janob talab yoki sobiq talaba?”. Raskolnikovning psixalogik tabiati o‘ta murakkab. Raskolnikov faqatgina pulsizlik, kambag‘llik va qashshoqlik bilangina xarakterlanmaydi, balki miyyaga chuqur o‘rnashib olgan, bir qaraganda ezgu va gumanistik, boshqa tomondan qarasa, g‘oyat xavfli hamda yuqumli g‘oyalar, xayollar girdabidagi talvasali vaziyatda. Bunday murakkab psixalogik vaziyat kitobxonni ham chuqur fikir yuritishga majbur qiladi. Kimdir biz inqilobiy harakat va avtokratiyani ag‘darish haqida gapiryapmiz, deb o‘ylaydi, lekin yozuvchi boshqacha rivojlanishni ko‘rdi - bu nasroniy axloqini ommaga joriy qilish orqali xalqning ma’naviy hayotini yaxshilash kerak degan g‘oyani ilgari surmoqchi bo‘ladi bizningcha. Darhaqiqat, insonning yuragiga ta’sir qiladigan va uning ongini va ruhini qayta tiklashi mumkin bo‘lgan xristian tamoyillari tushunchasi mavjud. Biroq, jinoyatchilikning o‘sishiga nafaqat odamlarning dahshatli moliyaviy ahvoli sabab bo‘ldi, balki yangi falsafalar ham bu o‘sishning muhim tarkibiy qismiga aylandi. Roskalnikov o‘zini Napalion bo‘laman deb o‘yaldi. U bir jinoayat katta fojea emas deb hisobladi. Bu jinoyat orqali boshqalarning ahvolini yaxshilash mumkin deb ishonadi. Raskolnikovning “Jinoyat haqida…” deb nomlangan maqolasida: “Yodimda, men jinoyatchining jinoyat qilish jarayonidagi ruhiy holatu haqida yozgan edim” 2 deydi. Maqolada “…barcha odamlar “odmi” va “favqulotda” kishilar deb ajratiladi. Odmi odamlar mumin-qobil bo‘lib yashashlari kerak, qonunlarni buzmasliklari lozim, negaki, ular oddiy odamlar