РЕДКИЙ ВИД КОВРАКА СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Аннотация

This article focuses on the rare types of rugs of Surkhandarya region. Reasonable opinions and comments within the scope of the topic are presented throughout the article. Key words: Hyacinth blanket, Tuganakli blanket, Fedchenko blanket, sesquiterpenoid, complex ethers, sesquiterpene lactone, Zyradoshka and others. Сурхондарё вилояти ҳудудида 1500 дан ортиқ ўсимлик турлари мавжуд булиб, ундан 127 тури Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоби”га киритилгандир. Яъни Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоби”га киритилган ўсимликларнинг 40% воҳамиз кенгликларида тарқалган. Вилоятимиз ҳудудида Қ.З. Зокиров, П.Қ.Зокировларнинг экологик таснифида асосланган барча: чўл, адир, тоғ ва яйлов минтақаларининг мавжудлиги, шунингдек, шимолий районларимиздаги қуруқ субтропик иқлим шароитини ҳисобга олсак жуда катта имкониятларга эга эканлигимиз ойдинлашади. Мана шу минтақаларнинг барчасида Коврак туркуми вакиллари учрайди ва улардан 3 тури Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоби”га киритилгандир. Сумбул коврак. Иккинчи даражали камёб усимлик булиб, Помир-Олой тизмасидаги эндем тур саналади. Ҳаётий шакли - бўйи 60 см гача етадиган кўп йиллик ўт. Поялари 2-5 та, ингичка, юқори қисмидан шохланувчан. Барглари қаттиқ, илдиз бўғизида ўрнашган. Япроғи уч карра патсимон қирқилган, учидаги бўлаклари наштарсимон ёки чўзиқ. Гуллари сариқ рангли. Косача барглари тишчали. Меваси майда, узунлиги 7 мм, эни 4 мм. Июнь ойида гуллаб, июлда меваси етилади. Ҳисор тизмаларида тарқалган Тожикистонда ҳам учрайди. Тоғларнинг ўрта қисмидаги тошли ёнбағирларда, бутазорларда ўсади. Ниҳоятда камёб, тўп-тўп бўлиб учрайди. Уруғидан кўпаяди. Ўсимлик сони ва ареали маҳаллий аҳоли томонидан доривор 2 07 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ҳамда упа-элик хом ашёси сифатида узлуксиз равишда йиғиб олинишидир. Ҳисор давлат қўриқхонасида муҳофаза этилади. Туганакли коврак. Иккинчи даражали камёб усимлик булиб. Ўзбекистоннинг жануби-ғарбидаги камёб тур. Ҳаётий шакли -Кўп йиллик монокарп ўсимликдир. Илдизи қисқа, учи туганак билан тугайди. поясининг Бўйи 50-60 см, оч яшил рангда, бўғим оралиқлари пуфаксимон шишган, ўрта қисмидан шохланган. Поянинг пастки қисмидаги шохлари кетма-кет, юқоридагилари эса ҳалқа шаклида ўрнашган. Ёпирма барглари ромб шаклида, қисқа бандли. Соябони ҳар хил: ўртасидагилари деярли бандсиз, 7-13 нурли, диаметри 8 см атрофида, ён томондагилари 2-3 тадан бўлиб бирлашган. Соябончалари 10- 15 гулли. Тожбарги сариқ рангли, чўзиқ-овалсимон. Мевалари овалсимон, оқиш-сариқ рангли. Май ойида гуллаб, июнда меваси етилади. Ҳисор тизмасининг жануби ғарбий тармоқларида (Кўхитанг, Чўлбаир) тарқалган. Тоғларнинг ўрта қисмидаги тошли ва тош-шағалли ерларда, арчазорларда тарқалган. Кўпинча якка-якка ҳолда, баъзан тўп-тўп бўлиб ўсади. Уруғидан кўпаяди. Ўсимлик сони ва ареалининг ўзгаришига сабаб уруғи етилмасдан чорва молларининг барча турлари истеъмол қилишидир. Сурхон давлат қўриқхонасида муҳофаза қилинади. Федченко ковраги. Биринчи даражали камёб усимлик булиб. Ғарбий Помир- Олойдаги камёб эндем тур. Ҳаётий шакли туксиз кўп йиллик поликарп ўт ўсимликдир. Пояси якка ёки бир неча, ингичка, кам ҳолларда бинафшаранг, юқори қисмида қалқонсимон шохланган. Шохлари кетма-кет, юқоридагилари қарама-қарши. Баргларининг оч-кўк, юмшоқ, туксиз, 5 карра бғлинган (кесилган), учки бғлаги торайган, 10-20 мм узунликда. Соябони 4-8 шуълали. Соябончасининг шуъласи 8-10 та. Косачаси калта тишчали. Гултожи сариқ, овалсимон, 1,4 мм узунликда. Меваси узунчоқ-оавлсимон, туксиз, 6 мм узунликда, эни 3,5 мм. Майда гуллаб, меваси июнда етилади. Ҳисор тизмасида Қизилдарёнинг юқори қисмида тарқалган. Арчазорларнинг шимолий ёнбағирликларидаги соз тупроқли-шағалли жойларда ўсади. Якка якка холда, 10х10 м2 майдонга 2-3 ўсимлик тўғри келади. Уруғи орқали кўпаяди. Ферула туркуми Зирадошлар оиласичида энг кўп (185) турга эга бўлиб, Ўрта Осиё ва Қозоғистонда уларнинг 110 га яқин тури учрайди. Бу туркум турлари эфир мойли, емхашак, асалчилик, шифобахш, крахмал берувчи, арома тик, озуқабоп ва техника ўсимликлари ҳисобланади. Ферула туркумининг 100 га яқин коврак турлари сесквитерпеноидли моддалар сақлаши аниқланган. Бундан (54,7 %) коврак тури терпеноидли кумаринлар, 40 (35,5 %) тури мураккаб эфирлар, 15 (12,4 %) тур сесквитерпенли лактонлар сақлаши ўрганилган. Коврак нинг елимсмоласи халқ табобатида томир тортиши, ўпка сили, ўлат, захм, кўк-йўтал, тиш оғриғи, асаб ва бошқа касалликларни даволаш учун, ҳамда қувват берувчи, балғам кўчирувчи ва гижжа ҳайдовчи дори сифатида қўлланилади. Ковракнинг жуда ёш новдаларини янчиб, қатиққа қориб хавфли шишлар ва захмга даво қилинади. Елимсмола тиндирмаси (настойкаси), эмульсия ва хабдори ҳолида астма, томир тортиш ва асаб касалликларида ишлатилади. Илмий медицинада коврак елимсмоласи – “асса фетида” номи билан кукун, эмульсия ва тиндирма (настойка) ҳолида оғриқ қолдирувчи, балғам кўчирувчи, ел ҳайдовчи, қувват 2 08 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MO