НЕФТЬ И НЕФТЕПРОДУКТЫ.

Аннотация

Provides a detailed understanding of petroleum and petroleum products and the products that separate petroleum during refining. Key words: Oil, oil products, hydrocarbon, fuel, energy, material. Neft (turkcha: neft; forscha: تفن - naft), qoramoy — suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning, asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2—2,0 km chuqurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan. Chiqarilayotgan neft, asosan, burgʻilangan quduqlardan olinadi. Neft oʻta muhim yonilgʻi-energiya manbai boʻlib, benzin, kerosin dizel yonilgʻisi, mazut,moylash materiallari va bitumlar olishda asosiy xom ashyo sifatida ishlatiladi. Neft tarkibida parafin, naften va aromatik uglevodorodlar boʻladi, uglerod 82—87%, vodorod —11,5—14,5%, oltingugurt 0,1—5,5%ni tashkil etadi. Bundan tashqari, vanadiy, nikel, kalsiy, magniy, temir, alyuminiy, kremniy, natriy kabi 20 dan ortiq elementlar, 5% gacha har xil aralashmalar — naften kislotalar, asfalt-smola moddalar, merkaptanlar, vodorod sulfid, tiofen va tiofanlar, disulfidlar, piridin, piperidin va boshqa mavjud. Neft tarkibidagi oltingugurt miqdoriga qarab kam oltingugurtli (0,6% gacha), oltingugurtli (0,6—1,8%) va koʻp oltingugurtli (1,8%dan ortiq) sinflarga boʻlinadi. Baʼzi olimlar Neft ni tabiatdagi kimyoviy oʻzgarishlar natijasida hosil boʻlgan deb hisoblaganlar. Bu haqda 2 qarama-qarshi fikr — anorganik va organik gipotezalar mavjud. Anorganik gipoteza asoschisi fransuz kimyogari M. Bertlo (1866) Neft yer qaʼrida karbonat kislotaning ishqoriy metallarga taʼsiri natijasida, shunga oʻxshash, D. I. Mendeleyev (1877) yer qaʼriga sinish zonalari orqali tushgan suvning uglerodli metall (karbid) larga taʼsiri natijasida hosil boʻlgan, degan fikrni bildirganlar. 6 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1922 yil 20-asr boshlarida esa Neft hosil boʻlishining organik gipotezasi rivojlanti-rildi va choʻkindi jinslardagi sapropel (organik balchiq) bilan Neft uzviy aloqada deb topildi. Bu gipotezaga koʻra, Neft koʻl va dengiz ostida choʻkindi jinslar bilan birga choʻkadigan har xil yirik hayvonlar (qad. ixtiozavrlar, kitlar va hashalotlar) dan tortib planktonlargacha boʻlgan jonivorlar va oʻsimlik qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Dengiz va koʻl tubida yigʻilgan organik moddaning bir qismi dengiz jonivorlariga oziq boʻlsa, bir qismi suvda erigan kislorod bilan oksidlanib yoʻqolgan va organik moddaning juda oz (2—3% gacha) miqdori dengiz tubida loyqaga aralashib, unga qoramtir tuye bergan. Loyka ichida organik modda kislorodsiz muhitda anaerob bakteriyalar taʼsirida oʻzgargan. Choʻkindi jinslar tarkibidagi sapropelning bir necha mln. yillar davomida oʻzgarib Neft hosil boʻlishi labaratoriya sinovlarida amaliy jihatdan oʻrganilgan. Bunda Yer poʻstining 1200–1500 m chuqurligidagi organik moddalarning murakkab molekulalari parchalanib, gazeimon, suyuq va qattiq uglevodorodlar ajralib chiqishi mumkin. Undan ham chuqurroq (3000–4000 m) da jarayon yanada tezlashib, Neft hosil boʻlishining bosh fazasini vujudga keltirgan va uglevodorodlar maksimal miqdorda ajralib chiqqan. Neft mahsulotlari xom neftdan olingan materiallar (neft ) ishlov berilganda neftni qayta ishlash zavodlari. Aksincha neft-kimyo, aniq belgilangan odatda toza kimyoviy birikmalar to'plami bo'lgan neft mahsulotlari murakkab aralashmalardir.[iqtibos kerak ] Neftning aksariyati yoqilg'ining bir necha sinflarini o'z ichiga olgan neft mahsulotlariga aylanadi.[1] Xom neft tarkibiga ko'ra va bozor talabiga qarab neftni qayta ishlash zavodlari turli xil neft mahsulotlarini ishlab chiqarishi mumkin. Neft mahsulotlarining eng katta ulushi "energiya tashuvchilar", ya'ni turli xil navlar sifatida ishlatiladi mazut va benzin. Bular yoqilg'i o'z ichiga oladi yoki benzin berish uchun aralashtirilishi mumkin, aviatsiya yoqilg'isi, dizel yoqilg'isi, isitish moyi va og'irroq yoqilg'i moylari. Og'irroq (kamroq o'zgaruvchan ) fraktsiyalar ishlab chiqarish uchun ham ishlatilishi mumkin asfalt, smola, kerosin mumi, moylash va boshqa og'ir yog'lar. Neftni qayta ishlash zavodlari ham boshqasini ishlab chiqaradi kimyoviy moddalar, ulardan ba'zilari ishlatiladi kimyoviy jarayonlar ishlab chiqarish plastmassalar va boshqa foydali materiallar. Chunki neft ko'pincha bir necha foizni o'z ichiga oladi oltingugurt tarkibidagi molekulalar, elementar oltingugurt ko'pincha neft mahsuloti sifatida ishlab chiqariladi. Uglerod shaklida neft kokasi va vodorod neft mahsulotlari sifatida ham ishlab chiqarilishi mumkin. Ishlab chiqarilgan vodorod ko'pincha boshqa neftni qayta ishlash jarayonlari uchun oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi gidrokreking va gidroksulfurizatsiya. • Propan, metan singari gazlar neft tarkibida saqlanadi. • Suyuq yoqilg'ilar aralashmasi (benzin, kerosin, turli xil aviatsiya turbinasi yoqilg'ilari va dizel yoqilg'ilarining avtoulov va