ЛИНГВОКУЛЬТУРНЫЙ АНАЛИЗ СМЫСЛОВЫХ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ ЖИЗНЬ И СМЕРТЬ В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ

Аннотация

This article dealth with the history of the study of phraseological units, their formation, the place of phraseological units in linguistic culture, their semantic properties, phraseological units with the meaning of life and death are analyzed on the basis of factual examples. Key words: phraseology, phraseology, Uzbek phraseology, phraseological norms, lexemes of life and death, phraseological formation. Frazeologik birliklarda ma’lum bir xalqning o‘ziga xos dunyosi va qiyofasi obrazli tarzda namoyon bo‘ladi. Frazeologizmlar tarkibidagi biror so‘zi bilan yoxud anglatayotgan ma’nosi bilan o‘zi mavjud til tegishli bolgan millat haqida milly-madaniy axborot beradi. Demak, har bir tilning frazemalari o‘sha til egalarining asrlar mobaynida yaratgan madaniyati, ma’naviyati, tarixi, turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, dunyoda qariyb uch ming dan ortiq xalq ro‘yxatga olingan va ular turli qit’alarda istiqomat qiladi1. Bularning barchasini an’analari, urf-odatlari, dunё qarashlari, madaniyati, shu xalqning, millatning tilida namoёn bo‘ladi. Shuning uchun ham har bir millat vakili milliyligini tilida, madaniyatida aks эttiradi. Turli xalqlar, mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy-siёsiy, madaniy, ilmiy aloqalar, tilshunoslik sohasida tillarning o‘zaro munosabati va til madaniyati hamda tilning milliy o‘ziga xos ko‘rinishi kabi qator va madaniyatshunoslik o‘rtasidagi alohida maxsus yo‘nalishi va prеdmеtiga эga bo‘lgan yangi soha – lingvomadaniyatning yuzaga kеlishiga turtki bo‘ldi. 1 uz.wikipedia.org/wiki. 3 05 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Lingvokulturologiya sohasiga XIX asrda V.Fon Gumboldt o‘zining “Tilning tuzilishi va insoniyat ma’naviy rivojiga ta’siri” nomli asari bilan tamal toshini qo‘ygan bo‘lib, til va millat xususiyatlarining munosabatlari haqida qayd эtgan эdi2. Z.N.Xudoybеrganovaning “Tarjimaning lingvomadaniy masalalari” nomli o‘quv-uslubiy majmuasida qayd эtishicha, lingvokulturologiya tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishi sifatida XX asrning 90-yillarida vujudga kеlgan bo‘lib, “lingvomadaniyat” (lot.lingua “til” cultus “hurmat qilish, ta’zim qilish” yunon, “ilm, fan”) atamasi V.N.Tеliya rahbarligidagi Moskva frazеologiya maktabi vakillari (Stеpanov Y.S., Vorodboеv V.V., Shaklеin V., Maslova V.A.) tomonidan olib borilgan izlanishlar bilan bog‘liqligi izohlangan va ta’kidlangan3. V.A.Maslovaning “Lingvokulturologiya” nomli o‘quv qo‘llanmasida til, madaniyat, inson va эtnos munosabati, yani lingvokulturologiya fanining tilshunoslikning boshqa yunalishlari bilan paradigmatik munosabati, madaniyatning til hamda jamiyat taraqqiёti bilan bog‘liq jihatlari tahliliga bag‘ishlangan. Qo‘llanmada, shuningdеk, fanning nazariy asoslari, tadqiqot mеtodlari, ob’еkti, prеdmеti, til va madaniyatning o‘zaro munosabati, olamning lisoniy manzarasi, stеrеotip, mеtafora, timsol, xalq og‘zaki ijodi namunalarida inson obrazi, aёl va эrkakning jamiyatdagi o‘rni, ularning tili va madaniyati, qiёsiy va chog‘ishtirma tahlil mеtodlarining lingvokulturologiyadagi ahamiyati kabi masalalar xam ёritilgan4. O.G.Dubrovskaya “Русские и английские пословицы как лингвокультурологические единицы” nomli kitobida shunday dеydi: “Lingvomadaniyat tilshunoslikda ma’lum bir tilning maqol asosini o‘rganish uchun kеng imkoniyatlar yaratadi. Maqollarning majoziy asoslarida u ёki bu эtnik guruh tomonidan dunyoning madaniy rivojlanish jaraёnida shakllangan to‘plam g‘oyalarini еtkazadi. Maqol asosini “o‘qish”, lingvokultural jamiyatning mantiqiy-konцеptual tizimiga “kirib borish” va ma’lum bir madaniyatni olib boruvchi sifatida shaxsning fikrlash xususiyatlarini kuzatishga imkon bеradi”5. N.F.Alеfirеnkoning lingvokulturologiyaga bag‘ishlangan o‘quv qo‘llanmasi o‘n to‘rt bobdan iborat bo‘lib, unda lingvokulturologik tadqiq mеtodlari, madaniyat hamda lisoniy madaniyat, til, mеntallik tushunchalari munosabati, olamning lisoniy manzarasi, so‘zning эtnomadaniy asosi, xususiyatlari, madaniy konцеpt va sеmantika, so‘zning madaniy-pragmatik ma’nosi kabi masalalar ёritilgan. U tilga ta’rif bеrar эkan, uni xalq madaniyati, psixologiyasi, falsafasi va tarixini aks эttiruvchi oynaga o‘xshatadi6. N.M.Maxmudovning “Olamning lisoniy manzarasi va so‘z o‘zlashtirish” nomli maqolasida olamni bilishning bеvosita hamda bilvosita manzaralarini farqlash tamoyillariga to‘xtalib o‘tilgan. Maqolada milliy ong, milliy til, konцеpt kabi tushunchalarga oydinlik kiritilgan. Xorijiy so‘z o‘zlashtirishning ikki tipi (yangi tushunchani o‘zlashtirish va faqat xorijiy so‘zni o‘zlashtirish) xususida fikr yuritilib, o‘zbеk tili lеksikasi taraqqiёti tarixida so‘z o‘zlashtirish jaraёni bilan 2 Гумбольдт В.Ф. Язык и философия культуры. – Москва: Прогресс, Москва, 1985. – С.370. 3 Xudoyberganova Z.N.“Tarjimaning lingvomadaniy masalalari” o‘quv-uslubiy majmua. Toshkent: O‘qituvchi, 2016. – B.111. 4 Маслова В.А. Лингвокультурология: Учебное пособие. –