O‘quvchilarda ijtimoiy-axloqiy tarbiyaviy tasavvurlarini rivojlantirishning pedagogik tizimi

Аннотация

Ushbu maqolada o‘quvchilarning ijtimoiy-axloqiy, tarbiyaviy tasavvurlarini rivojlantirishning pedagogik tizimining samarali usullari haqida fikr bildirilgan, o‘quvchilarning ijtimoiylashuvi jarayonining pedagogik nazariyalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: o‘qituvchi, o‘quvchi, ta’lim, tarbiya, ijtimoiylashuv, rivojlanish, vosita, nazariya. Ўқитувчи ва мураббийлар куни билан табриклаб, Юртбошимиз Шавкат Мирзиёевнинг: “Буюк маърифатпарвар бобомиз Абдулла Авлонийнинг: “Ин- сон тафаккурининг қуввати ва кенглиги, аввало, муаллим тарбиясига боғлиқ”, деган сўзлари сизларнинг машаққатли, айни вақтда олижаноб фаолиятингиз- га берилган юксак баҳодир, десак, ўйлайманки, адашмаган бўламиз1*. Ҳақиқа- тан ҳам, биз ўзимиздаги жамики яхши фазилатлар, ҳаётда эришаётган бар- ча ютуқларимиз учун сиз азизлардан умрбод қарздормиз”, деган фикрлари билан ўқитувчи фаолиятининг нақадар улуғ, лекин машаққатли эканлигини билсак бўлади. Ўқитувчи нафақат билим бериш билан бирга, таълим жараёнида тарбия фа- олиятини биргаликда олиб боради, у келажак авлоднинг ўсиб-улғайиши ҳамда баркамол инсон бўлиши учун ҳаракат қилади. Истисно тарзида айтадиган бўл- сак, ўқитувчи етук кадр бўлмас экан, ўз устида тинимсиз ишламас экан, унда бундай ўқитувчининг ҳаракатли ҳайкалдан фарқи қолмайди, ҳозирги куннинг долзарб мавзуларидан бири етишиб чиқаётган кадрларнинг ижтимоий ва маънавий ахлоқий, ҳар томонлама шаклланган бўлиши ҳамда ўзида ижодий ва креатив қобилиятнинг зарралари намоён бўлганини ҳис қилиши лозим. Фикримизнинг исботи учун, авваламбор, ижтимоий педагогик ғоялари ҳақи- да фикр юритадиган бўлсак, ижтимоий педагогик ғоялар ва назарияларнинг шаклланишида Шарқ уйғониш даври олимларининг асарлари алоҳида ўрин тутади. Улар фаолиятининг моҳияти ўша давргача мавжуд булган ижтимоий- йил 1-октябр ўқитувчи ва мураббийлар кунига бағишланган тадбирдаги 2018 * ١ сўзлаган нутқи Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 252 лаштириш усулларини илмий асосланган тизим ҳолатига келтирганликлари- дадир . Етук олимларнинг фаолиятидаги ўзига хослик, яъни доимий илм билан машғул бўлиш, билимга чанқоқлик уларнинг ижтимоий педагогик қарашлари- нинг мазмунида ўз аксини топади. Ал-Хоразмий, Форобий, Беруний, Ибн Сино, Улуғбек каби олимлар ўз илмий ва педагогик фаолиятларида ривожлантирув- чи, тарбияловчи ва таълим берувчи таъсир кучларини келажак авлодга қара- тиш ва эътиборлироқ бўлиш назарияларини илгари суришган ва буни амали- ётга татбик этишган. Улар ўз назарияларида таълимнинг мазмун-моҳиятини, яъни шахсни ҳаётга тайёрлаш, ахлокий меъёр ва қоидалар, касбий малака- лари ва маҳоратлари ҳамда чуқур билимларга эга бўлишларида, деб таъкид- лаганлар. Буюк қомусий олим Абу Райҳон Беруний (973–1050 й.) таълим жа- раёнида кўлланиладиган илмий усулларни ишлаб чиққан. У, шунингдек, таъ- лим тамойилларини ҳам таснифлаган. Алломанинг педагогик қарашларининг ижтимоий йуналтирилиши ахлоқни ижтимоий хусусиятлар ва ҳиссиётларнинг ифодаси сифатида тушунганлигида ўз ифодасини топган.[1. С. 108] Унинг тар- бия, шахснинг шаклланишида ва жамиятдаги амалий фаолият учун илм ва меҳнатнинг аҳамияти ҳакидаги ғоялари ҳозиргача ўз аҳамиятини сақлаб қол- моқда. Буюк қомусий олим Абу Али ибн Сино (980–1037 й) ўз даврининг бар- ча билим соҳаларини қамраб олувчи катта илмий мерос қолдирган бўлиб, Ибн Синонинг барча асарларида педагогик қарашлар мавжуд [2. С. 98]. У ўзининг асарларида билим, ирода ва инсоннинг такомиллашиш жараёнидаги мақсад- га интилувчанлиги, атроф-муҳит таъсири, ахлоқий ва меҳнат тарбияси, муо- мала санъати, болаларни гуруҳларда ўқитиш ҳақидаги ғоялари ва назарияла- ри ҳозирги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ, балки йиллар давомида бу ғоялар такомиллашиб, ўз исботини топмоқда. Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Берунийлар таълим муаммолари бўйича ўз ғоя ва фикрларини билдиришган, улар инсоннинг жамиятга сермаҳсул хизмат килиши учун ўз ақлий, жисмоний, ахлоқий, эстетик ва меҳнат қобилиятларидан самарали фойдаланиш имконини берувчи таълим вазифасини алоҳида ажратиб кўр- сатганлар [3. С. 98]. Таълимнинг ривожлантирувчи вазифасини амалга оши- риш мақсадида улар қуйидаги дидактик тамойиллардан фойдаланиш масала- ларига кўпроқ эътибор берганлар: – аста-секинлик билан таълим-тарбия жараёнида тушунчаларнинг мурак- каблашуви; – амалиётни тажриба билан боғлаш [4. С. 217]. – кабул қила олишлик; – кўргазмалилик. Улар ўз ғояларида билдирган фикрларини амалиётда қўллаб, назариялари- ни исботлашга ҳаракат қилганлар. Ибн Синонинг фикрича, ижтимоийлаштириш кўникмалари жамоа бўлиб ўқитиш шаклида яхши шаклланади. Бунинг учун у қуйидагича асосланиши лозим: 1. Таълим олувчилар, ўқитувчи ва ўқувчилар орасида тажриба, билим, маъ- навий ва ахлоқий қадриятлар алмашинувини ташкил қилиш. 2. Мусобақалашув элементидан фойдаланиш. 3. Ўқитувчининг ижгимоий-ахлокий хусусиятларини – муомала муносабат- ларини тартибга солиш. STARS International University 253 4. Ўзаpо тушуниш, ўзаро ёрдам, дўстлик ҳиссини ривожлантириш [5. С 98]. Буюк қомусий олимл