Evristik fikrlashni rivojlantirishda etnopedagogikadan foydalanish

Аннотация

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining evristik fikrlashini rivojlantirishda samarali interfaol metod va vositalardan foydalanish va ta’lim sohasida qo‘llanilishining ijobiy natijalari haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida evristik fikrlashni shakllantirishda sinfdan tashqari ishlarni to‘g‘ri tashkil etish va jahon tajribalarida samarali hisoblangan topshiriqlar berish sezilarli darajada natija berishi ilmiy asosda ko‘rsatib o‘tilgan. Ta’lim mazmuniga tayangan nazariya va amaliyotning birligi ilmiy jihatdan tadqiq etilgan mazkur maqolada sinfdan tashqari ishlarda integratsiyalashgan ta’limdan foydalanishning samarasi va uni mashg‘ulotlarda qo‘llash bo‘yicha ham ayrim tavsiyalar berib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: mantiqiy fikrlash, rivojlantirish, evristik qobiliyat, metodika, faoliyat, natija, qobiliyat. Бугунги кунга келиб таълим мазмуни ва унинг методик тизими янада тако- миллаштирилмоқда. Сўнгги йилларда амалга оширилган тадқиқотлар ва пе- дагогик амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, ўқув жараёнида ўқувчиларга маълум даражада билим бериш, дастлабки амалий кўникма ва малакаларни ҳосил қи- лишнинг ўзи етарли эмас. Уларда ижтимоий тажриба, яъни компетенциялар- ни шакллантириш алоҳида долзарблик касб этмоқда. Шу билан бир қаторда ўқув жараёнининг методик таркибини ҳам бойитиш, таълим самарадорлиги- ни таъминлаш мақсадида таълимда педагогик технологияларни қўллаш учун қулай муҳит яратиш ниҳоятда зарур. Бошланғич таълим ўқувчи шахсини ҳар томонлама шакллантириш, улар- да фикрлаш фаоллигини таркиб топтириш учун қулай давр ҳисобланади. Бошланғич синф ўқувчиларида нутқнинг ривожланиши билан бир қаторда фикрлаш фаоллиги ҳам вужудга келади. Ўқувчининг таққослаш, таснифлаш, умумлаштириш, тизимлаштиришга оид дастлабки кўникмалари унинг ўз фи- крларини мантиқий изчилликда аниқ, образли, равон баён қила олишида на- моён бўлади. Фикрлаш – муайян воқеа-ҳодиса ҳақида маълум бир хулосага келиш учун мулоҳаза юритиш, ўйлашни ифодаловчи тушунча. Фикрлаш ҳам фаолиятга мос бўлган ҳаракатга эга бўлишни талаб қилади. STARS International University 227 Бошланғич таълимда ўрганиладиган таълим элементларини ўзлаштиришга, улар устида амаллар бажаришга қаратилган фаолиятдир. Бошланғич синф ўқувчилари мантиқий фикрлашини ривожлантиришда ўқитиладиган дарслар, ташкил қилинадиган синфдан ташқари ишлар, айниқ- са бу жараёнда тақдим этиладиган мақсадга йўналтирилган савол ва оғзаки машқлар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Анъанавий дарсларда эса ўқитувчилар ўқувчиларга ёзма машқлар бажартиришга алоҳида эътибор қаратганлар. Бу жараёнда ўқувчининг диққати асосан топшириқларни тўғри ёзишга қарати- лади. Кўчириб ёзилаётган масала ёки машқнинг мазмунига ўқувчилар етарли- ча эътибор қаратмайдилар. Ўқувчиларнинг фикрлаш фаолиятини шаклланти- риш абстракт-образли тафаккурини ривожлантириш мақсадида ўқитувчилар махсус танланган оғзаки машқлар тизимидан фойдаланишлари лозим. Чунки оғзаки машқлар ўқувчиларнинг фикрлашларини тезлаштиради. Оғзаки машқлар ўқувчиларга ҳодисанинг моҳиятини тезда кўриш, тушу- ниш ва унинг бажарилишини тўғри изоҳлай олиш имкониятини беради. Ёзма машқларни бажариш давомида эса бошланғич синф ўқувчилари воқеа- ҳо- дисанинг моҳиятини англаб олишга қийналадилар. Оғзаки машқларнинг ха- рактери турли-туман бўлиши мумкин: объектни берилган белгиларига кўра топиб олиш бўйича машқлар, объектнинг ўхшашлиги ва фарқларини топиш бўйича машқлар ёки қонуниятларни аниқлаш, таснифлашга доир машқлар ва ҳ.к. Бундан ташқари оғзаки машқлар дарс шаклларини ранг-баранг қилишга ёрдам беради. Аввало, қизиқарли машқларни киритиш орқали ўқувчилар фа- оллигини ошириш мумкин, хусусан, дидактик ўйинли, муаммоли дарсларни ташкил қилишда оғзаки машқлар асосий ўринни эгаллайди. Маълумки, дар- сларда ёки синфдан ташқари машғулотларда дидактик ўйинлардан фойдала- ниш ўқувчиларнинг мантиқий фикрлашини фаоллаштиради. Бу эса ихтиёрий, мажбурий бўлмаган диққатни, хотирани, ассоциатив фаолиятни ҳамда ўқув- чиларнинг таққослаш, солиштириш, хулосалар чиқариш ва умумлаштириш қобилиятларини ривожлантириш билан боғлиқ масалаларнинг ҳал қилини- шини таъминлайди. Оғзаки машқлар синфдаги ҳар бир ўқувчи билан индивидуал ишлашга им- коният яратади. Ўқувчининг имкониятидан келиб чиқиб, унинг ақлий ва пси- хологик имкониятларини ҳисобга олиб, таклиф этилган табақалашган оғзаки машқлар тизими ўқувчиларнинг индивидуал қобилиятларини максимал риво- жлантиришга шароит яратади. Оғзаки машқлар фанларни ўқитишда замонавий педагогик технологияни қўллаш воситаси ҳамда ўқувчиларнинг фикрлашини ривожлантириш, ўқув жараёни махсулдорлигини ошириш борасида катта имкониятларга эга бў- либ, ўқувчи шахсини ривожлантирувчи асосий воситадир. Демак, мақсадга йўналтирилган оғзаки машқлар таълимнинг шахсга йўналтирилганлик ғояси билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ўқувчиларнинг интеллектуал қобилиятлари- ни ривожлантиришни асосий мақсад қилиб қўяди. Шунинг учун бошланғич синф ўқувчилари мантиқий фикрлашини ривожлантиришда мақсадга йўнал- тирилган оғзаки машқлардан фойдал