ДИПЛОМАТИЯ АМИРА ТЕМУРА

Аннотация

This article provides information about the diplomacy of Amir Temur and the rational diplomatic relations conducted by him. Key words: Amir Temur, diplomacy, leadership, patriot, health and peace, ambassador and death. Сўзимиз бошида таъкидлаш керакки, Амир Темур ҳаётлигида ҳам мақтовни ёқтирмаган ва ҳозир ҳам у ҳеч қандай ортиқча мақтовга, дабдабали, эҳтиросли маърузаларга зор эмас. Лекин биз ҳақиқатни яхши кўрган халқмизки, Ватан, эл-юрт учун хизмат қилган улуғларимиз ҳақида тўғри сўз айтишдан ўзимизни четга тортиб турмаймиз. Биздан ҳам олдин, яъни ўз давридаёқ дунёнинг диёнатли тарихчилари шавкатли Амир Темур жаноблари ҳақида рўйи-рост гапларни тарихнинг олтин саҳифаларида мовий ипаклар билан нақшлаб қўйганлар. Ўша имонли зотлардан бири, ўз даврининг кўзга кўринган тарихчиси Муиниддин Натанзий ёзадики, Амир Темур “адолат ўрнатишда шу 1 96 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ қадар ғайрат қилдики, унинг салобатидан фил пашшага тавозе қиларди”. “Темур тузуклари”да эса у зотнинг адолати янада ойдинлашади: (“Ўзбекистон” НМИУ, 2011 йил, 130 б.). “Турон мамлакатини фатҳ этган куним ва пойтахт Самарқанд салтанат тахтига ўтирганимдан сўнг, дўсту душман билан бир текис йўл тутдим”. Мазкур ибора у зотнинг халқона дипломатиясида ҳам ўз аксини топган. Биргина Франция қироли Шарль олтинчига йўллаган “Салом ва тинчлик эълон қиламан!” деган сўзлари билан бошланадиган мактуби ҳам фикримизга ўйғун тасдиқдир. Амир Темур чиндан ҳам дунёнинг буюк дипломати эди. Шу боис ҳам, унинг тўғрисида эҳтирос ва ширин тил билан ёздилар ва ҳамон ёзмоқдалар. Энг муҳими, ҳозирги замон дипломатиясида Амир Темур тутган дипломатиядан кенг фойдаланилмоқда. Яна шу мавзуга такрор қайтаётганимизнинг боиси ҳам шудир. Биз ана шу зот дипломатиясининг айрим жиҳатларини кўриб чиқамиз. Бу ҳар биримиз учун зарур ва керакли жиҳатларки, бугунги давлатчилигимизда бу анъананинг муҳим аҳамияти катта. БИРИНИЧИ СЎЗИМИЗ – Соҳибқирон Амир Темурнинг Кеш вилояти ва унинг аҳолисини қай йўсинда Мўғулистон вилояти подшоҳи Туғлуқ Темур истилосидан сақлаб қолгани баёнида: 1360 йиллар. Улкан Туркистон ҳудудида бошбошдоқлик бошланиш арафасида эди. Шу орада амир Қазохоннинг Ўранайтиён қабиласи вакили Қутлуғ Темур томонидан ов пайтида ўлдирилиши мамлакатда парокандаликни янада авж олдиришни тезлаштирди. Отаси ўрнига тахтга ўтирган Абдуллоҳнинг ҳам ҳукмронлиги узоққа чўзилмади. Оқибатда – Хўжанд вилоятига амир Боязид, Балх ва унинг атроф вилоятларига амир Ҳусайн, Шибирғонга Муҳаммад Хожа апарди, Бадахшон подшоҳлари ҳам ўз тоғу тошларини макон тутдилар, Қайхусрав ва Улжойтулар Қатлон ва Арҳанг вилоятларини тасарруфларига олишга шайландилар. Амир Хизр эса Ясовурийларни ўз қарамоғига олдилар. Муаррих ёзганидек, оқибат шу дараждага етдики, мамлакатнинг бутун катта-кичиги, жами раият, яъни халқ “зулм бўрилари” чангалига тушди. Низомиддин Шомий ёзади (28б): “Турклар Кеш деб атаган Шаҳрисабз ва унга қўшилувчи тобеъ жойлар ўша вақтда Амир Соҳибқирон ва Ҳожи барлос тасарруфида эди”. Пароканда бўлган чингизийлар салтанатини тиклашни ўзича хомхаёл қилиб юрган Мўғулистон вилояти подшоҳи Туғлуқ Темур дунёнинг бой ва баракали жаннатмисол парчаси бўлмиш Мовароуннаҳрда кечаётган сиёсий аҳволдан тўла хабардор эди. Унга бу ердаги вазият ҳақида қилни қирқ ёрар айғоқчилари, савдогар қиёфасига яширинган уддабурон элчилари ҳар бир воқеа ҳақида тез-тез хабар йўллаб, унинг беором кўнглига улуғ салатантни тиклаш васвасасини солмоқда эдилар. Мовароуннҳар бир неча бўлакларга бўлиниб, парчаланиб кетганини эшитгач, тамом ҳаловатини йўқотди ва ўзига тобе кишилар ва аскарларини йиғиб, Мовароуннаҳр сари бўрон каби увиллаб, қора булутдай бостириб келди ва чор-атрофга даҳшат сола бошлади. Керойит қабиласидан Тўқ Темур, Ҳожи Эркинутий ҳамда амир Беккичикларга катта қўшин бериб, Кеш вилоятини ғорат этиб, итоатга тутиб, катта ўлжа билан қайтиш учун юборди. 1 97 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Хўжанд вилояти чегарасида амир Жалорий ҳам ўзининг катта қўшини билан уларга ҳамтовоқ сифатида қўшилди. Бу шум хабар Кешга етганда, Хожи барлос таҳлика ва қўрқувга тушди. –Иним Темурбек, уларнинг нияти яхши эмасга ўхшайди, шу боис, бундай пайтда Хуросонга бориб, бошни омон сақлаб туриш маъқулдир! – деди ва унга нажоткор қиёфада боқди. Темурбек ўзини халқининг жўмард жонкуяри, ҳимоячиси, деб биларди. Маълумки, жўмард йигит ҳеч қачон ўз қўли остидагиларга ёвга ташлаб кетиши мумкин эмас. Бу катта иснод ҳисобланади. Айни пайтда Темурбек ўз жонини эмас, ақлини ишлатиб, ўз вилояти аҳлини омон сақлаб қолишни ўйлади. –Сиз Хуросон томонга бориб, жон сақлашни ўйлаяпсиз, вилоят ва мамлакат ҳокимсиз, бошлиқсиз қолса, унга фитнаю футур йўл топиб, катта зарар етади. Агар рози бўлсангиз, мен ўз вилоятимга бориб, подшоҳ хизматига юзланай ва унинг амирлари ҳамда вазирларини кўндириб, вилоятни улкан қўшининг оёқлари остида хароб бўлишидан сақлаб қ