Теоретические и практические проблемы признания сделок недействительными

Аннотация

this article discusses the theoretical лозимки, ФК ва бошқа ҳуқуқий ҳужжатларда and practical problems of invalidating transactions. белгиланган асослар бўйича суд томонидан Solutions to the problems of invalidating ҳақиқий эмас топилади. Шунингдек, ўз-ўзидан transactions were developed, and proposals were ҳақиқий бўлмаган битим ҳақиқий эмаслигини made to the legislation. оқибатларини қўлланиш тўғрисидаги талабни ҳар Keywords: transaction, invalidity of қандай манфаатдор шахс қўйиши мумкин. transactions, the basics of law and order or Ю.А. Рубцова таъкидлаганидек, суд morality, insignificant transactions, disputed амалиётида қонунни четлаб ўтган битимларни transactions. ҳақиқий эмас деб топилган кўплаб ҳолатларни учратиш мумкин[4]. Рим ҳуқуқи давридан бери битимнинг ҳақиқий ФКнинг 116-моддасига мувофиқ битимнинг эмаслиги муаммолари юридик адабиётларнинг асосий белгилари бўлиб, биринчидан, мақсад: диққат марказида бўлиб келган. Рим ҳуқуқида битим ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоққа зид мақсадда битимнинг ҳақиқий эмаслиги тушунчаси тузилади; иккинчидан, бундай битим тузган бўлмаган, лекин мавжуд бўлмаган битим (nullus) тарафларнинг ҳеч бўлмаган биттасида ғаразли тушунчаси бўлиб, бунинг оқибатида ўз-ўзидан ният бўлади. ҳақиқий бўлмаган битим тушунчаси пайдо бўлган. Айтиш мумкинки, ҳуқуқ-тартибот категорияси Ҳақиқатдан ҳам ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган кўп йиллар мобайнида юридик фанлар ва низоли битимларга бўлиниш кўплаб вакилларининг диққат марказида бўлиб келган, мамлакатлар, жумладан Франция, Германия, чунки у ҳуқуқ, ҳуқуқий тизим ёки ҳуқуқий Руминия ва кўплаб постсовет мамлакатлари муносабатлар каби юридик категорияларга қонунчилигида кенг қўлланилган. чамбарчас боғлиқдир. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик “Ҳуқуқий тартибот” атамаси ҳуқуқий доиралар кодексининг 113-125-моддалари битимларнинг категорияси сифатида одатда қонун билан ҳақиқий эмаслигига бағишланган бўлиб, бугунги тартибга солинадиган муайян муносабатлар кунда жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаётида ҳолатини англатади, бу қонунга риоя қилишнинг ўз аҳамиятини йўқотмаган. Юридик зарур даражаси билан тавсифланади, барча адабиётларда Фуқаролик кодексининг 116- фуқаролар, юридик шахслар ва давлат моддаси қўлланилиши билан боғлиқ бўлган ҳокимияти органлари томонидан субъектив муаммога анча вақтдан буён эътибор қаратиб ҳуқуқлар, ҳуқуқий мажбуриятларни таъминловчи, келинмоқда. ҳуқуқбузарга нисбатан давлат томонидан Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик қўлланиладиган чораларни қўллайди, бузилган кодексининг 116-моддаси ҳуқуқ-тартибот ёки субектив ҳуқуқларни тиклайди [5]. ахлоқ асосларига зид бўлган мақсадда тузилган А.Я. Курбатовнинг ёзишича, ҳуқуқ-тартибот битимнинг ҳақиқий эмаслигини ифодалайди. асосларига тажовуз қилиш жамият Шуни таъкидлаш керакки, битимларни ҳуқуқ- манфаатларига зарар етказишга олиб келади. тартибот ёки ахлоқ асосларига зидлиги сабабли Масалан, солиқ қонунчилигини бузилишига олиб ҳақиқий эмас деб тан олиш бир вақтнинг ўзида келадиган битимлар, шунингдек қалбаки 52 2020 №3 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ҳужжатлар ва қимматли қоғозларни тайёрлаш ва И.Г. Ташкер қонунни четлаб ўтган битим сотишга қаратилган битимлар [6]. қонунга зид бўлган мақсадни амалга оширишга Л.В. Щенникова фикрича, антиижтимоий олиб келади деган фикрни илгари суради [13, 114 битимлар оммавий манфаатларни бузишга ва б]. ғазнага зарар етказиш билан боғлиқ деб С.С. Алексеев тўғри таъкидлаб ўтганидек, ҳисоблайди. Шунинг учун “ҳуқуқ-тартибот битимнинг ҳақиқий эмаслиги – бу томонлар учун асослари” атамасини “оммавий тартибот керакли ҳуқуқий натижани бермайдиган, аммо асослари” деб аташни илгари суради [7]. маълум шартларга кўра улар учун салбий Е.В. Васьковскийнинг фикрича, “ўз-ўзидан оқибатларнинг пайдо бўлишига олиб келадиган ҳақиқий бўлмаган битим ҳуқуқий жиҳатдан битимдир [14]. тузилмаган ва мавжуд эмас деб Шуни таъкидлаш керакки, ФКнинг 116- ҳисоблайди”[8, 174 б]. моддасини қўллаш объектив мезонга асосланади Г.Ф. Шершенович тўғри таъкидлаганидек, “ўз- - битим қонун талабларига зиддир, шунинг учун ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим” қонун бўйича томонларнинг айби бор ёки йўқлиги ушбу ҳеч қандай ҳуқуқий оқибатларни юзага моддани қўллаш учун ҳуқуқий аҳамиятга эга келтирмайди [9]. эмас. Ўз-ўзидан қонун ҳужжатлари талабларига Ушбу юқоридаги берилган таърифлар орасида риоя қилмаслик битимларнинг ҳақиқий назаримизда А.Я. Курбатов, Л.В. Щенникова, эмаслигини тасдиқлаш учун етарли асосдир. Е.В.Васьковский ва Г.Ф.Шершеновичлар Битимнинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини томонидан берилган таърифлар нисбатан қўллаш тўғрисидаги ҳар қандай даъво исталган битимларнинг ҳақиқий эмаслигини тўлиқроқ манфаатдор шахс томонидан берилиши мумкин. қамраб олган деб айтиш мумкин. Битимларнинг Бундан ташқари, суд ушбу оқибатларни ўз ҳақиқий эмаслигига кенгроқ тўхталиш ва таъриф ташаббуси билан қўллаши мумкин. бериш мақсадга мувофиқдир. Ю.В. Романецнинг фикрича, қонун амалга