Aniq va tabiiy fanlar tushunchalarining integratsiyasi (Aniq va tabiiy fanlar misolida)

Аннотация

Ushbu maqolada aniq va tabiiy fanlar tushunchalarining integratsiyasi- ni ifodalash maqsadida, tabiatshunoslikning ko‘pgina tushunchalarini va ularning muhim xossalari qatnashtirib masala tuzilgan. Bundan yagona maqsad, umumta’lim maktabining barcha sinflarida 1-11-sinf darsliklarini bir marotaba ko‘zdan kechirganimizda matematika va tabiatshunoslik fanlari tushunchalari integratsiyani namoyon etuvchi jarayonlarni, ya’ni, fanlar mavzulari o‘rtasidagi aloqadorlikni uchratish mumkin. Shu sababli, ushbu tadqiqot ishida masalalar yechimini yana-da oydinlashtirish maqsadida tabiiy-hayotiy misollar ilmiy uslubda ifodalangan. Kalit so‘zlar: aniq va tabiiy fan, integratsiya, tushuncha, fanlararo aloqadorlik, texnologiya. КИРИШ Дунё миқёсида жамиятни ахборотлаштириш, технологияларнинг шиддат билан ўзгариши, замонавий касб эгаларининг ўзига хос психологик хусусиятлари, ёш авлодни тарбиялаш ва ўқитиш учун бир қатор талабларни белгилайди. Замонавий мактабнинг бошланғич синфини тугаллаб юқори синфга қадам қўювчи ўқувчи сўнгги фаолиятида янги техника ва технологияга оид маданиятни эгаллабгина қолмай, балки уни ривожлантира оладиган, салоҳияти жиҳатдан мукаммал, ташаббускор ва ижодий фикрлайдиган инсон бўлиши керак. Таълимдаги устуворликлар ҳозирда маълум бўлган билим, кўникма ва малакалар таркибини шакллантиришдан ўқувчиларнинг интеллектуал ва ўқув-ижодий қобилиятларини ривожлантиришга ўтди. Бу деган сўз ҳар бир фан тушунчалари ирмоғининг ягона дарёга бирлашиб оқишини англатади, зеро, дарё серсув бўлсагина уммонга қадар етиб боради. Тадқиқот ишимизда ушбу инновацион фаолиятнинг ижобатини кўриш мақсадида, аниқ ва табиий фанлар тушунчасининг интеграциясига алоҳида урғу бердик. Ҳар бир фан доирасида ўқув-ижодий фаолиятни ташкил этиш орқали ижодий қобилиятларни ривожлантириш вазифаларини ҳал қилиш керак. Мактабда ўқувчи ижодий қобилиятларини шакллантиришга бўлган эҳтиёж ўқув ижодий Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 368 фаолият учун замонавий технологияларни, ушбу жараённинг шакллари, услублари ва воситаларини ишлаб чиқишни, тегишли дидактик ва ўқув- методик таъминотни, ўқув-ижодий вазифалар мажмуасини ва ҳ.к. яратиш долзарблигини тақозо этади. 2030-йилгача белгиланган халқаро таълим концепциясида “Бутун ҳаёт давомида сифатли таълим олишга имконият яратиш” долзарб вазифа сифатида белгиланган. Шу асосда таълим тизимида барча фан педагоглари, жумладан, математика ва табиий фан ўқитувчилари касбий фаолиятида методик тайёргарлик компетентлиги даражасини ошириш, ижодий тафаккурини ривожлантиришга йўналтирилган замонавий таълим технологияларидан фойдаланиш имкониятини кенгайтириши зарурдир. MАҚСАД Мамлакатимизда таълим соҳасидаги ислоҳотлар натижасида, жумладан, математика фанини халқаро таълим стандартлари талабларига мос ўқув жиҳозлари ва илғор методлар ва усуллар асосида ўқитиш имкониятлари яратилган. Математика фанининг амалиёт билан алоқасини таъминлаш ва янада чуқур, мустаҳкам ўрганиш долзарб масалалардан ҳисобланади. Шу сабабли “Уч муаммо” (озиқ-овқат, кийим-кечак, уй-жой)нинг замонавий ечимлари асосини ташкил қилувчи фанлар: математика, кимё-биология, геология каби табиий фан йўналишларида фундаментал ва амалий тадқиқотлар фаоллаштирилиб, олимларга барча шарт-шароитлар яратиб берилиши таълим тизими сифатини оширишда асос бўла олади. Хусусан, ушбу мақолада бошланғич синфларнинг математика ва табиатшунослик дарсларидаги ўзаро интеграциясини юқоридаги фикрларимиз далили сифатида келтирамиз. ИЗЛАНИШ ОБЪЕКТИ Бошланғич синф табиатшунослик дарсларида ёпиқ уруғли ўсимликлар ҳақида гап кетганда, ўсимликлар қуёш нури, ҳаво, тупроқ ва сувдан ўз ҳаёти учун зарур моддаларни олиб,танасида тўплаш қобилиятига эга тирик организмлар эканлиги ҳақида маълумот берилади. Табиатшунослик дарсида қуйида келтирилган билимларни эгаллаган ўқувчи мевалар иштироки билан тузилган масалаларни тўғри мушоҳада қила олади. ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ Аниқ ва табиий фанлар тушунчаларининг интеграциясига яна бир мисол сифатида тарихга назар солсак, Абу Райҳон Беруний Американи математик ҳисоб-китобларда кашф этди. Албатта, бу жараёнда табиат муҳитининг ҳам ўз ўрни бор. Ер шари экваторининг узунлигини ҳисоблашда ҳам жуда кам хатоликка йўл қўйган. Берунийнинг ютуғи табиий ва математик билимларни ўзаро уйғунликда билгани ҳисобланади. Абу Райҳон Беруний бундан минг йил аввал ер куррасининг тортишиш кучини ўта аниқлик билан ҳисоблаб чиққан(1- расм). STARS International University 369 2-расм. Абу Райҳон Беруний – Ер курраси узунлиги. Бугунги кунда АҚШнинг нуфузли олими Америка қитъасининг мавжудлиги ҳақидаги ғояни илк бор олға сурган даҳолар рўйхатига Беруний номини киритишни таклиф этади. Бошқа олимларнинг фикрига кўра, Европа ва Осиё қитъасидан ташқари яна бошқа номаълум ер массалари мавжудлиги ҳақида мулоҳаза қилиш Американи кашф этиш ҳисобланмайди. Америка ва Ўзбекистон оралиғини қарийб 11 000 километр масофа ҳамда тубсиз ва чексиз океан ажратиб турса-да, гўёки, бизга ҳар сафар Америка янгидан кашф этилга