Ta’limda innovatsiya va innovatsion faoliyat

Аннотация

Maqolada innovatsiya va innovatsion faoliyatning mazmun va mohiyati, ularga berilgan xorijlik va o‘zbekistonlik olimlar tomonidan berilgan ta’riflar keltirilgan. Shuningdek, “Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”, “Ta’lim to‘g‘risida” hamda “Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunlari doirasi innovatsiya va innovatsion faoliyatga berilgan ta’ri- flar, munosabatlar, moddalar yuzasidan fikr-mulohazalar bayon etilgan. Kalit so‘zlar: innovatsiya, innovatsion faoliyat, innovatsion jarayonlar, bilimlar iqtisodiy- oti, raqamli iqtisodiyot, kasbiy innovatsion faoliyat. Иқтисодий нуқтаи назардан замонавий глобаллашув, рақамли иқтисодиёт ҳамда янги Ўзбекистон қуриш шароитида ривожланган мамлакатлар тажри- басида инновацион фаолиятни ташкил қилиш ва қўллаб-қувватлаш бўйича халқаро тажрибани ўрганиш масаласи нафақат корхона даражасида, балки олий таълим муассасаларида мутахассислар тайёрлаш ҳамда уларнинг инно- вацион фаолиятини такомиллаштиришга ҳам хизмат қилади. Педагогик нуқтаи назардан эса замонавий таълим тизимида амалга ошири- лаётган инновацион жараёнлар, аввало, инсон фаолиятининг барча соҳалари- да рақамли технологияларидан фаол фойдаланиш билан боғлиқ ва, биринчи навбатда, таълимнинг сифати ва самарадорлигини оширишга қаратилгандир. Шу муносабат билан талабаларнинг касбий инновацион фаолияти тубдан бо- шқача маъно касб этади. Инновацион фаолиятнинг моҳияти ва мазмуни шун- дан иборатки, талабалар учун таълим соҳасидаги ҳар қандай янгилик ўқитув- чи томонидан амалга оширилгандагина юзага чиқади. Яъни таълим жараёнида талабаларни объектдан субъектга айлантириш, биринчи навбатда, ўқитувчи- нинг касбий компетентлигига боғлиқдир. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатнома- сида мамлакатимиз замонавий юксалишга эришиш мақсадида инновацион ри- вожланиш босқичига кирганлиги эътироф этилган. “Инновация – бу келажак дегани. Биз буюк келажагимизни барпо этишни... айнан инновацион ғоялар асосида бошлашимиз керак. Инновацион ривожланиш ва рақамли иқтисодиёт йўлига ўтишимиз бежиз эмас. Чунки замон шиддат билан ривожланиб бораётган ҳозирги даврда ким юта- ди? Янги фикр, янги ғояга, инновацияга таянган давлат ютади” [4]. STARS International University 39 “Илм, маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили” Давлат дастурида назарда тутилган тегишли ҳуқуқий заминни яратиш мақсадида Ўз- бекистон Республикасининг “Инновацион фаолият тўғрисида”ги Қонунининг қабул қилиниши (2020 йил 24 июль) янги Ўзбекистонни қуришда муҳим қадам бўлди. Ушбу қонун тараққиётимизни кафолатловчи, уни янада жадаллашти- рувчи янги ғоя, янги кашфиётлар, илмий ишланмаларни яратиш ҳамда ҳаётга жорий этилишининг ишочли ҳуқуқий механизмларини мустаҳкамлаб, бениҳоя муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикасининг “Инновацион фаолият тўғрисида”ги Қону- нида “инновация” ва “инновацион фаолият”га қуйидагича таъриф берилган: “Инновация – фуқаролик муомаласига киритилган ёки шахсий эҳтиёжлар учун фойдаланиладиган, қўлланилиши амалиётда катта ижтимоий-иқтисодий сама- рага эришишни таъминлайдиган янги ишланма”, “инновацион фаолият – ян- ги-янги ишланмаларни ташкил этиш, шунингдек, ишлаб чиқариш соҳасида уларнинг ўтказилиши ва амалга оширилишини таъминлаш бўйича фаолият”, деб таъриф берилган [1]. Инновация тушунчаси ўзининг янги ҳаётини “инновацион комбинациялар”- ни таҳлил қилиш, иқтисодий тизимларнинг ривожланишидаги ўзгаришлар на- тижасида ХХ асрнинг бошида австриялик иқтисодчи Й. Шумпетернинг илмий ишларида бошлаган. Шумпетер 1900-йилларда иқтисодда ушбу терминни ил- мий қўллашга киритган дастлабки олимлардан ҳисобланади. Ўзининг “ижо- дий ҳалокат” назарияси асосида инновацион жараёнларни ўрганиб чиқди ва тадбиркорларнинг фаолиятини янги маҳсулот ва хизматларни яратишда мав- жуд нарсалардан фойдаланишни бошқа замонавий усуллар сифатида кўриб чиқишни таклиф қилди [5]. Инглиз профессори В.Р. Спенсер: “Инновация – бу аниқ вазиятда мутлақо янги нарса, биз буни англаганимизда фойдаланишимиз мумкин”, [9] деб таъ- риф беради. Россиялик олимлар А.Кулагин: “Инновация – бу инновацион, ишлаб чиқариш, институционал молиявий, илмий-техник ва бошқа соҳалар- даги янгиликдир”, [14] деб таъриф берадилар. Д.Форининг: “Инновацион им- кониятлар – бу мунтазам равишда комбинациялашган билимларни кашф қи- лиш, улардан фойдаланиш демакдир. Бунда комбинациялашган жараёнлар- да асосий эътибор бериладиган жиҳат – бу билимдир”, [9] деб таъкидлайди. И.Балабанов: “Инновация-капитални янги техника ёки технологияга, ишлаб чиқаришни ташкил қилиш, меҳнат, хизмат кўрсатиш ва бошқарувнинг янги шаклларига, жумладан, янгича назорат ва ҳисоб шакллари, режалаштириш ва таҳлил усулларига киритишдан олинган, моддий тус олган натижадир”, [10] деб таърифлаган. Ж. Йўлдошев: “Инновация (инглиз тилидан олинган “Innоvation” янгилик ки- ритиш) – тизим ички тузилишни ўзгартириш амалиёт ва назариянинг асосий қисми”, инновацион фаолият эса: “янги ижтимоий талаблар билан аънанавий меъёрларннинг мос келмаслиги. Амалиётнинг янгиланаётган меъёрларни мав- жуд меъёрлар билан тўқнашуви