Talabalarning intellektual qobiliyatlarini rivojlantirishda talaba portfoliosini muhim o‘rni

Аннотация

Ushbu maqolada talabalaring intellektual qobilyatlarini rivojlantirishda ta- laba portfoliosining muhim jihatlari motivatsion, kognitiv va metakognitiv komponentlari yoritilgan. Hozirgi rivojlanib borayotgan vaqtda har bir mamlakat o‘zining kelajagini mus- tahkamlashi va uni ertangi kunini o‘ylashga majbur. Bizning mamlakatimizda ham yosh av- lodni tarbiyalash, ularni har tomonlama qo‘llab- quvvatlash, istedotli va qobiliyatli yoshlar- ni faoliyat olib borishi uchun juda ko‘p imkoniyatlar yaratilgan va barchaga shart-sharoitlar buning uchun yetarli. Kalit so‘zlar: intellektual, qobilyat, kognitiv, metakognitiv, portfolio Mustaqil taraqqiyot yo‘lidan borayotgan mamlakatimizning uzluksiz ta’lim tizimi- ni isloh qilish, axborot texnologiyalarini joriy etish va ta’lim samaradorligini oshirish bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib borilmoqda. Zamonaviy sharoitda ta’lim jarayonini tashkil etishda, talabalarning o‘quv faoliyatlarini nazorat qilishda innovatsion xarak- terga ega vositalardan foydalanilmoqda. Ayni o‘rinda talabalarning intelektual qobil- yatlarini rivojlantirishda ana shunday vositalardan biri talaba portfoliosi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31 -dekabrdagi “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillash- tirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 824-son qarori 1-ilovasi “Oliy ta’lim muassasalari- da o‘quv jarayoniga kredit-modul tizimini joriy etish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomning 6-bob “Baholash, baholarni konvertatsiya qilish” 31-bandida “Baholash usullari fan yoki modul doirasidagi talabaning yutuqlarini aks ettiruvchi va tasdiqlovchi yozma, og‘zaki, amaliy ish, loyiha, portfolio va nazoratlar kabi turlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Baholash mezoni ta’lim olish natijasiga erishilganligini aks ettirishi shart” deb qayd etilgan.1 Ushbu qaror ijrosini ta’minlash yuzasidan Respublikamiz oliy ta’lim 1 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 824-sonli Qarori / Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 31.12.2020-y., 09/20/824/1689-son. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 34 muassasalarida qator ishlar amalga oshirilmoqda. Baholash usullari tarkibida talaba portfoliosi bo‘lishi bugungi axborot texnologiyalari rivojlangan davrda muhim aha- miyat kasb etadi. Talaba portfoliosini yaratish va undan unumli foydalanish hozirgi kundagi dolzarb va muammoli masala bo‘lib kelmoqda. Portfolioni ta’lim sohasida qo‘llash g‘oyasi, 80-yillarning o‘rtalarida AQShda pay- do bo‘ldi. AQSh va Kanadadan so‘ng, portfolio g‘oyasi Evropa va Yaponiyada om- malashdi, XXI asrning boshlarida esa bu g‘oya Rossiyada keng tarqaldi va hozirgi kunda bu g‘oya O‘zbekistonda ham keng yoyilmoqda. Portfolio (ingl. – portfel, zarur ishlar va hujjatlar uchun papka. frans. – bayon qil- moq, ifoda etmoq, tashimoq. ital. – hujjatlar solingan papka) – bu hujjatlar, ish namu- nalari, fotosuratlar, taqdim etilayotgan imkoniyatlarni tasavvur eta olish imkoniyati- ni beruvchi materiallar, mutaxassis xizmatlari to‘plamidan iborat.1 Rivojlanish va o‘z-o‘zini rivojlantirish doimo qandaydir ichki qonuniyatlarni, qan- daydir o‘z-o‘zini harakatini, obyektni, tizimni o‘z-o‘zini o‘zgartirishni, shaxsning o‘zi- ni, ichki dunyosini ma’lum bir o‘zini o‘zi qurishni nazarda tutadi. Bu jarayon qaytaril- masdir, buning natijasida intellektual, shaxsiy va faoliyat xususiyatlarida miqdoriy va sifat jihatidan o‘zgarishlar yuz beradi. Ular bir-biriga bog‘langan va o‘zaro bog‘liqdir. Rivojlanishning asosi sifatida kadrlar tayyorlash alohida o‘rin tutadi. Rivojlanish jara- yonini yo‘naltirish talabaning aqliy rivojlanishiga ta’sir qilish, uning bilish faoliyatini boshqarish, uni rivojlantirish va maqsadli ta’sir qilish orqali amalga oshiriladi.2 Pedagokik faoliyat orqali o‘quvchilarning qobiliyatlarini aniqlash har bir pedagog- ning muhim vazifalaridan biri, chunki dars o‘tish jarayonida o‘qituvchi pedagog to- monidan berilayotgan ma`lumotlarni o‘zlashtirilishiga qarab ham pedagog o‘quvc- hining qiziqishlarini, qobiliyatlarini bilib olishi mumkin. Qobilyat—insonning individual salohiyati va imkoniyatlaridir. Qobilyat bilimdan keskin farqlanadi, bilim mutolaa natijasi hisoblanadi, qobilyat shaxsning psixologik va fiziologik tuzilishining xususiyati sanaladi. Qobilyat ko‘nikma, malakadan farq qiladi. Aksariyat ilmiy manbalarda mohirlik bilan qobilyat anglashtiriladi. Qobilyat inson to- monidan ko‘nikma va malakalarning egallanishi jarayonida takomillashib boradi.3 Demak qobiliyati yuqori bo‘lgan o‘quvchi talabalar o‘zlari ajrab chiqishadi. O‘zlari ijtimoiy munosabatlarda o‘z istedodlarini namoyon eta olmayotgan talabalarning o‘z qobiliyatlarini namoyon etishlariga sharoit yaratib berishi, ko‘p tomonlama qo‘l- lab quvvatlashi kerak. Shu nuqtai nazardan talaba portfo