Biologiya darslarida bilingvizm amaliyotidan foydalanishning didaktik tamoyillari

Аннотация

Ushbu maqolada bilingvizm tushunchasi, uning kelib chiqishi, mohiyati, biologiya darslarida bilingvizm amaliyotidan foydalanish, bilingvizm aso- sida o‘quvchilarda ikki tillilik kompetensiyasini shakllantirishning didaktik tamoyillari to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. KALIT SO‘ZLAR: bilingvizm, didaktika, bilim, ko‘nikma, malaka, kompetensiya, in- tegratsiya, tilshunoslik, professional ta’lim, ikki tilli ta’lim. Bugungi kunda zamonaviy jamiyat jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Ijtimoiy-iqti- sodiy, texnologik sohada modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish hajmini oshirish, xalqaro aloqalarni rivojlantirish inson faoliyatining turli sohalarida mutaxassislarni tayyorlash jarayonlariga bo‘lgan talabni oshiradi. Ilm-fan sohasida integratsion alo- qalarni kuchaytirish zamonaviy mehnat bozorida talab qilinadigan mutaxassislar- ni tayyorlashni takomillashtirish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Shu munosabat bilan keng ko‘lamli o‘qituvchilar va o‘quvchilarning ilmiy harakatini ta’minlash zarur. Glob- allashuv va internet tarmog‘ining jadal sur’atlar bilan rivojlanishi mehnat bozorida, xususan, yirik xalqaro kompaniyalarda takliflar oshishiga xizmat qilmoqda. Shu bi- lan bir qatorda, ikki tillilik asosida biologiya sohasidagi mutaxassislarni tayyorlash ham dolzarbdir. Bu ehtiyojning sabablaridan biri shundaki, katta hajmdagi biologik ma’lumotlar, ilmiy fundamental ishlar va biologiyadagi ilmiy kashfiyotlarning asosiy manbalari ingliz tilida taqdim etilgan. Bilingvizmga bo‘lgan ilmiy qiziqish XIX asrning oxirida paydo bo‘ldi va bevosita tilshunoslik va tegishli fanlarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsata boshladi. Bilinguizm haqidagi asosiy bilimlar I.Bodwin, De Courtenay, F. F. Fortunatova, L. V. Shcherba, E. D. Polivanov, A. A. Shaxmatov, U. Weinreich,A. Maye, G. Shuxardt, A. Martin, S. Rodesh, E. Haugen, S. Edvin, Ch. Osgood va boshqa olimlarning asarlarida keltiril- gan. Til va tilshunoslik fanining rivojlanishining hozirgi bosqichida xorijiy adabiyotlarda ko‘plab nashrlar chop etildi. Ilm – fanning turli sohalari (psixologiya, falsafa, iqtisodi- yot, didaktika, sotsiologiya va boshqalar) vakillari tomonidan bilinguizmni o‘rganish davrida yangi o‘rganish sohasi bilinguologiya paydo bo‘ldi. Ushbu fan doirasida Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 326 olimlar tomonidan ushbu hodisani o‘rganish yondashuvlarida o‘ziga xos xususiyatlar mavjud bo‘lgan «ikki tilli» ta’riflari mavjud. G. M. Vishnevskaya fikricha – «Tushun- chalarning barcha xilma-xilligi ikki qarama - qarshi guruhga bo‘linishi mumkin: bir guruh tushunchalar ikkinchi tilni o‘z oilasi bilan bir xil darajada egallashni nazarda tutadi, ikkinchisi ikki tilni bilishda sezilarli farqlarga imkon beradi, lekin tabiiy aloqa sharoitida ikkinchi tilni (mahalliy bo‘lmagan) ishlatishni o‘z ichiga oladi. Bu ikki tush- unchalar bilinguizmning tor (birinchi) va keng (ikkinchi) tushunchalarini aks ettiradi. Qanday bo‘lmasin, bilinguizm keyinchalik sodir bo‘ladi, qachonki ikki tilli shaxs ye- tarli darajada ikki tilning har birida nutq so‘zlashni samarali amalga oshirishsa”. Tadqiqotlarda biz ikki tilli kompetensiyani shakllantirish vositasi sifatida biologiya bo‘limlarini ikki tomonlama asosda o‘rganishni ko‘ramiz. Biologik til va ingliz tilida bir etimologiya mavjudligi sababli, biologik jihatdan, lotin tilidan olingan so‘lar ingliz tiliga kelib chiqqan holda, ushbu sohadagi tillarning yaqinligi haqida gapirish o‘rinli bo‘ladi. Va yana agar biz biologik tilni va ingliz tilini tegishli til tizimlari deb hisobla- sak, yaqin qarindoshlik haqida gapirishimiz mumkin. Misol uchun, rus va ingliz tili- dagi ba’zi atamalar biologik mavzular bilan xorijiy matnlarni o‘rganishda taxminan bir xil va tushunarli. Ikki tilli biologik ta’limining asosiy maqsadlaridan biri biologiya darslarida o‘quvchilarda ikki tilli kompetensiyani shakllantirishdir. Ushbu kompeten- siya o‘z navbatida quyidagi ko‘’nikmalarni o‘z ichiga oladi: • chet tilida biologiya bo‘yicha ma’lumotni xorijiy manbalardan qabul qilish; • biologik ixtisoslashtirilgan axborotni qayta ishlash qobiliyati, mazmuni va haqiqiyligini tushunish ; • olingan m’’lumotlardan vosita sifatida foydalanish professional muhitda muloqot qilish; • bilingual kompetensiyani shakllantirishda mavzuni integratsiyalashgan ta’lim metodikasiga murojaat qilish mantiqan to‘g‘ri bo‘ladi. Mavzu va tilni o‘rganishni integratsiya qilish g‘oyasi chet tili o‘qituvchisining chet tili darslarida professional, tor yo‘naltirilgan mavzulardan foydalanishini yoki chet tilida o‘qitilmaydigan fanlarni o‘qitishni amalga oshiradigan ta’lim texnologiyasining asosidir. Shunday qilib, bilingvizmda chet tili aloqa va bilim vositasidir hamda ona tili va chet tillarini o‘rganish yagona jarayonga aylanadi. Ushbu g‘oya gumanitar va tabiiy fanlarni o‘rganishda keng qo‘llaniladi. O‘quvchilarda ikki tomonlama kompetensiyani shakllantirish modeli biologiya darslarida bilingual kompetensiyani shakllantirish