“O‘qituvchilarning hissiy charchash sindromi” – o‘qituvchilarning hissiy charchashining oldini olish

Аннотация

Maqolada oliy ta’lim muassasalari pedagoglarining kasbiy shakllanishining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Mazkur xususiyatlarni aniqlash orqali “O‘qituvc- hilarning hissiy charchash sindromi” -o‘qituvchilarning hissiy charchashining oldini olish qanchalik ahamiyatli ekanligi e’tirof etilgan. Kalit so‘zlar: OTM pedagoglarining kasbiy xususiyatlari, “O‘qituvchilarning hissiy charc- hash sindromi”, emotsional zo‘riqish, kasbiy zo‘riqish, hissiy charchash, stress,diagnostika, korreksiya, profilaktika. Psixologik salomatlikni og‘irlashtiradigan o‘qitish va pedagogik ishning ko‘plab qiyinchiliklari orasida uning yuqori ruhiy tarangligi ajralib turadi. Bu- ning oqibati aqliy funksiyalar barqarorligining zaiflashishi, mehnat qobiliyati- ning qisman yo‘qolishi va hatto somatik kasalliklar (L.A. Kitaev-Smyk, R.O. Se- rebryakova va boshqalar) bo‘lishi mumkin, bu psixologik moslashuvning pa- sayishiga, aqliy qobiliyatning buzilishiga olib keladi. Natijada, ushbu kasb va- killari orasida funksional holatning tez-tez uchraydigan salbiy ko‘rinishlaridan biri bu “hissiy charchash” holati yuz beradi. Ushbu sindrom ko‘plab tashqi va ichki sabablar ta’sirida kuchli professional muloqot sharoitida yuzaga kela- di va o‘zidagi his-tuyg‘ularning “o‘chirilishi”, his-tuyg‘ular va tajribalar keskin- ligining yo‘qolishi, muloqotdagi sheriklari bilan nizolar sonining ko‘payishi si- fatida namoyon bo‘ladi. Boshqa odamning tajribalariga befarqlik, hayotning qadr-qimmatini his qilishni yo‘qotish, o‘z kuchiga ishonchni yo‘qotish kabi ruhiy toliqishlar yuzaga keladi. Aniqlanishicha, “hissiy charchash” yosh mutaxas- sislarda ham, ko‘pincha, ishning uchinchi yilida, keyin esa kasbiy inqiroz davrida sodir bo‘ladi. Aksincha, ruhiy tushkunlik, hissiy qattiqlik va hissiy vayronagarchi- lik – bu o‘qituvchi to‘laydigan mas’uliyat narxidir. Savollar tug‘iladi: bizning bo- lalarimizni kim o‘qitadi va tarbiyalaydi? Bunday azob-uqubatlarga duchor bo‘l- gan odam o‘sib kelayotgan avlodga muvaffaqiyatli ta’sir qila oladimi? Bilimlarni uzatish texnologiyasi o‘qituvchining o‘quvchi shaxsini rivojlantirish uchun yara- tadigan atmosferaga nisbatan orqa fonga tushadi. Hissiy charchagan o‘qituvc- hi o‘quvchilarning idrokida buzilishlarga ega, bu esa o‘quv ishlarida inersiyaga STARS International University 237 olib keladi. Agar tizim o‘quvchilar va o‘qituvchilarning sog‘lig‘iga zarar yetkazsa, ta’lim maqsadlari, asosan, ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatini, ma’nosini yo‘qotadi. Hissiy charchash shaxsning kasbiy deformatsiyasiga olib keladi, o‘qituvchilar va yaqin odamlar hamda o‘quv jarayoni subyektlari o‘rtasidagi munosabatlarning uyg‘unligini buzadi. Profilaktik chora-tadbirlar hissiy charchash xavfini kamaytiradi, o‘qituvchilarning yuqori samaradorligini ta’minlaydi, ishda yuqori natijalarga erishis- hga imkon beradi. Maqola hissiy charchashning hozirgi darajasini quyidagi diagnos- tika qilish va profilaktika choralarini o‘z ichiga oladi: 1-bosqich: Aniqlash. Ushbu bosqichda o‘qituvchilarning hissiy charchash muammosi bo‘yicha ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilish (2009-yil sentyabr), profilaktika chorala- rini amalga oshirish uchun diagnostika vositalari va uslubiy asoslarini tanlash (2009-yil oktyabr-noyabr), o‘qituvchilarning psixodiagnostik tekshiruvi, hissiy char- chash sindromining mavjudligi yuzasidan o‘tkazildi. Ma’lumotlar tizimlashtirildi va talqin qilindi (2009-yil dekabr). 2-bosqich: Shakllantiruvchi. Shakllantirish bosqichi hissiy charchashning oldini olish va ta’lim muassasalari- da o‘qituvchilarning psixologik salomatligi holatini tuzatish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rishni o‘z ichiga oladi. Mashg‘ulotlar trening shaklida o‘tkazildi (“Mening kasbiy salomatligimni qanday saqlash kerak?” treningi), pedagogik kengashlarda, xodimlar yig‘ilishlarida o‘qituvchilar bilan ish olib borildi. 3-bosqich: Nazorat. Ushbu bosqichda “Mening kasbiy salomatligimni qanday saqlash kerak?” tre- ningi o‘tgandan so‘ng o‘qituvchilarning holatini tashxislash, psixologik ta’sirdan ol- din va keyin tadqiqot ma’lumotlarini qiyosiy tahlil qilish amalga oshiriladi. Bosqich o‘quv jarayoni sharoitida o‘qituvchilarning ruhiy holatini optimallashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish va ta’lim muassasalari ma’muriyati uchun o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatini psixologik qo‘llab-quvvatlash, xodimlarni moslashtirish bo‘yicha ko‘rsatmalar tayyorlash va muassasada qulay psixologik muhitni yaratish bilan ya- kunlanmoqda. “Hissiy charchash” hodisasi 1982-yilda Maslach, Pelman va Xartman tomonidan batafsil bayon qilingan. Mualliflarning oxirgisi “tuyganlik”ning ko‘plab ta’riflarini umumlashtirgan holda uchta asosiy komponentni aniqladi: hissiy va/yoki jismoniy charchoq, depersonalizatsiya va mehnat unumdorligining pasayishi. Hissiy charchoq haddan tashqari hissiy zo‘riqish hissi va bo‘shliq hissi, hissiy resurslarning charchas- hida namoyon bo‘ladi. Odam avvalgidek ishtiyoq, istak bilan ishlashga o‘zini bera olmasligini his qiladi. Depersonalizatsiya o‘z ishining tabiati