Ta’lim qoidalari

Аннотация

Ushbu maqolada ta’lim qonun va qoidalari, ularning pedagogik-psixologik asoslari. Ta’lim qoidalarinng tavsifiga keng tushuncha berilgan. Ta’limning ilmiylik, izchil- lik, sistemalilik qoidasi.hamda ta’lim qoidalarinng rivojlanib borishi va ularning xususiyat- lari ochib berilgan.Ta’lim jarayonida ilmiylik, sistemalilik, izchillik kabi qoidalar ta’limiy maq sadni tashkil etadi.Insonparvarlik, yosh xususiyatlarini hisobga olish, moslik va loyiqlik qoidalari ta’limning tarbiyaviy maqsadini aniqlaydi.Ta’limning zamonaviy pedagogik tex- nologiyalari, masofali ta’lim kabi ta’limning rivojlantiruvchi maqsadlariga to‘xtalgan.. Kalit so‘zlar: Ta’lim, tarbiya, qoida, moslik, loyiqlik, pedagogik texnologiya, masofali ta’lim. “Тараққиётнинг тамал тоши, миллатни буюк қиладиган куч илм-фан ва таълим – тарбиядир” (Президент Шавкат Мирзиёев раислигида мамлакатимизда таълим-тарбия тизимини такомиллаштириш илм-фан ривожини жадаллаштириш масалалари бўйича ўтказилган йиғилишдаги нутқидан.) Кишилик жамияти тараққиѐтининг дастлабки даврларида ўқитиш иши тар- бия билан бир бутун ҳолда, узвий боғланган эди.Таълимнинг мазмуни у қадар мураккаб бўлмай кўпинча боланинг катта ѐшдагиларга тақлид қилиши, улар билан биргаишлаши тарзида амалга оширилар эди. Бола каттага тақлид қи- либ, унинг ишларидан намуна олиб тажрибасини ўрганар ва ўзлаштирар эди. Жамиятнинг тарихий тараққиѐтида ўқитиш иши маълум даражада тус олди. Билимлар мураккаблашиб ва билим фаолиятини махсус равишда таш- кил этишни талаб қилди. Иккинчидан ижтимоий ишлаб чиқаришдаги мулоқот ва тақсимот айрим касбларнинг мутахассисларини тайѐрлаш вазифасини ўр- тага қўйди. Ўқитиш иши таълимнинг ўзига хос мақсадларини мазмунини ва ташкил этилишини акс эттирувчи мустақил характерга эга бўлди. Билиш жа- раѐни каби таълим жараѐнида ҳам ўқувчи билмасликдан билишга,нотўғри ва ноаниқ билишдан тўлиқроқ ва аниқроқ, чуқурроқ билишгача бўлган йўлни босиб ўтади. Бу жараѐнда ҳиссий идрок этиш ҳам, абстракт тафаккур ҳам, амалда синаб кўриш ҳам бўлади. Билиш икки паллага - назария ва ама- лиѐтга бўлинади. Назария янги билимни, янгича билишни ифодаловчи тизим- ли фикрдир. Назарияда ғоя шаклланади. Амалиѐт билимларнинг хақиқий- лигини кўрсатувчи мезондир. Кузатиш тажриба, ўзгартириш, яратиш–булар амалиѐт шаклига киради. Таълим билиш фаолиятининг тури сифатида педа- гогика фанида бир неча асосий маънони англатади. Бу- ўқувчиларда билим, Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 138 малака ва кўникмаларни ҳосил қилиш, уларда дунѐқараш, фикр ва эъ- тиқодларни шакллантириш, ўқувчиларнинг муайян даражада ўқимишли , фикрли, маданиятли, тарбияли, чин инсон бўлишига эришиш, уларнинг қоби- лиятларини ўстиришдан иборатдир. Таълим инсоният тажрибасининг маълум томонларини, яъни ўқувчилар ижтимоий тараққиѐтининг ҳозирги талаблари- га мувофиқ даражада билим ва тарбияга эга бўлишларини таъминлайдиган фаолиятдир. Таълим жараѐнининг мазмунини билим, кўникма ва малакалар ташкил қилади. [1, 54. с]. Таълим жараёни ўта мураккаб жараёндир. Унинг амалга оширилишида турли даражадаги билим ва педагогик маҳоратга, ўз дунёқараши, қобилияти, психик хусусиятлари эга бўлган ўқитувчилар иштирок этишади. Бу ўз навба- тида таълим жараёнининг самарадорлиги турлича бўлишига олиб келади. Ле- кин, ҳар бир ўқитувчи таълимни ташкил этишда таълим мазмуни,мақсади ва вазифаларидан чиқиб кетмаслиги лозим.Таълим жараёнини изчиллик билан тизимли равишда ташкил этишга ўқитувчи томонидан ўз фаолиятини дидак- тик талаблар доирасида ташкил этишга таълим қоидалари ёрдам бера- ди.Педагогик адабиётларда таълим қоидалари ўқитувчи фаолиятига қўйила- диган талаблар сифатида изоҳланади. Аммо, таълим жараёнида ҳам ўқитувчи ҳам ўқувчилар иштирок этишади, шу сабабли таълим қоидалари жараёнининг иккала субъектига- ҳам ўқитувчи, ҳам ўқувчига дахлдор. Таълим қоидалари ўқув-тарбия жараёнига қўйиладиган ижтимоий талаблар, таълимни ташкил этиш ва бошқаришда риоя қилинадиган қоидалар сифатида амал қилади. Шундан келиб чиққан ҳолда,таълимни ташкил этиш, бошқариш ва назорат қилишда ўқитувчи ва ўқувчи фаолиятига қўйилган педагогик талаблар таълим қоидалари, деб аталади. Таълим қоидалари таълим иштирокчилари томони- дан сўзсиз амал қилиниши лозим бўлган талаблардир. [3, 26. с]. Таълим қоидаларининг вужудга келиши, ривожланиши педагогика фани та- рихи билан боғлиқдир. Илк бор таълим қоидаларини Ўрта Осиёда яшаб ижод этган буюк алломаларимиз Абу Носир Фаробий, Ибн Сино, Абу Райҳон Беруний асарларида учратиш мумкин.Мактаб тарихида шаклланган таълим қо- идаларини изоҳлаш, тизимга солиш ва педагогик талаблар сифатида асослаш эса буюк чех педагоги Ян Амос Коменский номи билан боғлиқдир. У ўзининг машҳур «Буюк дидактика» асарида педагогик амалиётдаги қоидаларнинг кўп- чилигини чуқур ўрганиб, тажрибадан ўтказиб изоҳлаб берди.Буюк педагог та- биатга мослаб ўқитиш ғоясидан келиб чиқиб кўрсатмалилик (нарса-тана, сўз эса кийим, нарса-дон, сўзининг пўстлоғи; шундай экан, билиш нарсанинг ўзини сезишдан, ўрганишдан бо