Yoshlar yuridik psixologiyasini yuksaltirishda inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining ahamiyati

Аннотация

Maqolada yoshlar yuridik psixologiyasi, ongi, bilimi va tafakkurini yuksalti- rishda Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining ahamiyati ochib berilgan. O‘zbekis- ton Respublikasida bu borada olib borilayotgan keng ko‘lamli ishlar xususida fikr yuritil- gan. Konstitutsiyada belgilab qo‘yilgan fuqarolarning huquqlari talqin etilgan. Kalit so‘zlar: inson huquqlari, rivojlangan davlatlar, huquqiy madaniyat, huquqiy davlat, deklaratsiya, yoshlar psixologiyasi, shaxs tarbiyasi. Кириш Бугун халқимиз ривожланган давлатларга хос ҳаёт даражасига эришиш, адолатли, эркин ва фаровон жамият қуришдек буюк мақсадлар билан яша- моқда. Давлатимиз тараққиёти, унинг жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўринга эга бўлиши, равнақи, албатта, бугун камол топаётган ёшларнинг ақл-закова- ти, билими, қобилияти ва психологиясига боғлиқ. Мамлакатимизда Тараққи- ёт стратегияси амалга оширилар экан, комил инсон тарбияси, уларни ҳар то- монлама етук, ўзининг мустақил позициясига эга шахс сифатида тарбиялаш бизнинг энг долзарб вазифамиздир. Бу борада Президентимиз Ш.М.Мирзи- ёевнинг қуйидаги фикрлари барчамизга дастуруламал бўлиши лозим деб ҳи- соблаймиз: «Энг қийини, бу улкан вазифаларни ҳамон давом этаётган панде- мия ва глобал инқироз шароитида амалга оширишга тўғри келади. Бу биздан катта куч, мустаҳкам ирода ва қатъий интизомни, барча имкониятларни тўла сафарбар қилишни талаб этади» [2. 3]. Инсон қадрини улуғлаш, инсон қадри учун, давлат – инсон учун ғояларини ҳаётга татбиқ этиш, уларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш, ҳи- моя қилиш, ишончли кафолатлаш ҳар бир демократик давлат олдида турган энг асосий вазифалардан биридир. Ҳуқуқий демократик давлат ва адолатли фуқаролик жамияти бунёд этаёт- ган юртимизда инсонларнинг асосий ҳуқуқлари ва эркинликларини таъмин- лаш, уларни амалга оширишни кафолатлаш ва фуқароларимизнинг ҳуқуқ ва STARS International University 123 эркинликларини бузадиган хатти-ҳаракатлардан ҳимоя қилиш Инсон ҳуқуқла- ри умумжаҳон декларациясида назарда тутилган. Мазкур декларациянинг мавжудлиги, биринчидан, инсон манфаатларини ҳимоя қилувчи адолатли жа- мият қуришимизни белгилаб берса, иккинчидан, мазкур жамиятни бунёд этиш жараёнида инсон манфаатларини, унинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъмин- лаш, ҳимоя қилиш ва кафолатлашнинг ҳуқуқий асоси, манбаи бўлиб хизмат қилмоқда. Шунингдек жамиятда, айниқса ёшларимизнинг ҳуқуқий маданияти, онги ва савиясини юксалтиришга кўмаклашмоқда. Ҳуқуқий давлат қуриш учун эса шу давлат пойдеворини яратувчилар, яъни ёш авлод ҳуқуқий жиҳатдан билимли, тарбияли бўлишлари керак. Қонунларни биладиган, уларга риоя этадиган, давлат ва жамият манфаатларини ўз ман- фаатларидан юқори қўйиб, уларни бажаришда юксак савияга эга бўлган шах- сларни тарбиялаш бугунги куннинг энг долзарб вазифаларидан саналади. Инсонларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ичида, айниқса, эрк, қадр-қиммат ва айбсизлик презумпцияси дкларацияда алоҳида муҳофаза объектига айланган. Декларациянинг 1-моддасида; “Ҳамма одамлар ўз қадр-қиммати ва ҳуқуқла- рида эркин ва тенг бўлиб туғиладилар” дея белгилаб қўйилган [1. 184]. Ушбу норма мазмунини ташкил этувчи асосий тушунчаларнинг изоҳига эътибор бе- радиган бўлсак, улар луғатларда қуйидагича ифодаланган: Қадр – арабча, миқдор, ўлчов; даража, мартаба; тақдир, қисмат маъносини англатади. Изоҳига эътибор берадиган бўлсак, жамиятда, кишилар ўртасида тутган ўрин, ўзга(лар) томонидан бўлган ҳурмат, эътиборни билдиради [3. 207]. Эркин – туркий сўз бўлиб, монеликсиз, озод ҳолда маъносини англата- ди. “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да ҳар қандай тўсиқ, ғов, монелик ва шу кабилардан холи бўлган, эрк ихтиёри ўзида бўлган, деган маънони англатиши ёритилган [3. 49]. Уларга берилган изоҳнинг асосий мазмунини инсонлардаги юксак фазилатлар, яхши хислатлар, оила, маҳалла, таълим ташкилотларида, жамоаларида одоб-ахлоқи билан эришган ҳурмати, қадр-қиммати, эътибори ташкил этади. Йилимизга “Инсон қадрини улуғлаш” йили деб ном берилиши бежиз эмас. Жамиятнинг инсонга бўлган муносабати, табиийки, фуқаронинг ўзига боғ- лиқдир, чунки инсон давлатга ва жамиятга, ўзини ўраб турган инсонларга муносабати ҳамда фаолияти асосида шаклланади. У инсон фаолиятининг ижтимоий, сиёсий, маънавий, маърифий ҳаётдаги ўрнига ва психологик муно- сабатларига боғлиқ. Ҳар бир инсоннинг психикаси, ижтимоий мавқеи ва мақо- ми унинг содир этган ҳаракатларига қараб ўзгариши мумкин. Ҳар бир инсон ўзининг жамиятда тутган ўрнини англаб етади. Қадр-қиммат ва эркинлик жамоатчилик ва шахс ўртасидаги маълум бир ижти- моий муносабатни акс эттиради. Шу муносабат билан эркинлик ва қадр-қим- мат катта ижтимоий аҳамиятга эга бўлиб, унинг бузилмаслиги Бош қомусимиз ва қонунларимиз билан кафолатланади. Мамлакатимиз Конституциясида шах- сларнинг шаъни ва қадр-қиммати турли тажовузлардан нафақат ҳимоя қили- ниши, балки олий қадрият ҳисобланиши ҳам 13-моддада мустаҳкамлаб қўй- илган: «Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра, инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қа