Raqamlashtirish davrida informatika va matematik modellashtirish bo‘lajak muhandislarning kasbiy faoliyati uchun asos sifatida

Аннотация

Yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) va raqamli texno- logiyalarning rivojlanishi jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida raqamlashtirish dav- rining rivojlanishiga olib keldi. Ushbu maqolada AKT va fundamental texnika fanlari dara- jasidagi bilimlarni o‘zaro integratsiyalash zarurligini asoslagan holda muhandislik-texnik turdagi zamonaviy mutaxassisni tayyorlashda fanlararo yondashuvning ahamiyati ochib berilgan. Kalit so‘zlar: raqamlashtirish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, muhandislik ta’limi, integratsiyalashgan o‘quv vazifasi, informatika va matematik modellashtirish. Axborotlashgan jamiyat rivojlanishining zamonaviy bosqichi raqamlashtirish bilan tavsiflanadi, bu axborotni yaratish, qayta ishlash va uzatish uchun yakuniy raqamli texnologiyalarni ommaviy joriy etish va o‘zlashtirishni osonlashtiradigan ijtimoiy-iq- tisodiy transformatsiya sifatida tushuniladi (robototexnika, sun’iy intellekt, kvant texnologiyalari, simsiz texnologiyalar, yangi ishlab chiqarish texnologiyalari va bos- hqalar) [1, 2]. Shu nuqtayi nazardan, oliy muhandislik ta’limini o‘zgartirish inson ha- yotining barcha sohalarida raqamlashtirish rolining ortib borayotgani bilan bevosita bog‘liq. Bularning barchasi raqamlashtirish davrida o‘z kasbiy faoliyatini muvaffaqi- yatli amalga oshirishga qodir bo‘lgan yangi avlod texnik muhandislari uchun zamo- naviy o‘qitish usullarini izlashga olib keladi. Ilmiy-uslubiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu masalani hal qilishda ixti- soslashtirilgan fanni o‘rganishda olingan bilim, ko‘nikmalarni tegishli bilimlar majmu- asi bilan birlashtirishga imkon beradigan integratsiyalashgan o‘quv kurslarini yaratish alohida o‘rin tutadi. Xususan, muhandislik-texnologiya sohasidagi mutaxassislar haqi- da gapiradigan bo‘lsak, “Informatika-matematika” darajasidagi bilimlarni integratsi- yalash tobora ortib bormoqda. Va bu tasodifiy emas, chunki matematika o‘ziga xos poydevor bo‘lib, uning asosida matematik modelni qurish, uni o‘rganish, shuningdek, talqin qilish bilan bog‘liq bo‘lgan texnik profildagi muhandislik muammolarining katta qatlami hal qilinadi. Shu bilan birga, uzluksiz rivojlanayotgan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ushbu matematik modelni o‘rganishning bir qator bosqichlarini uni hal qilishda yondashuvlarning ko‘pligini hisobga olish nuqtayi nazaridan opti- Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 74 mallashtirish imkonini beradi. Ayrim metodistlarning fikriga ko‘ra, integratsiya jarayonlarini amaliyotga tatbiq etishda asosiy rol fanlararo darajada, xususan, matematika va informatika fanlari da- rajasida o‘quv jarayoniga qo‘shilishi bilan bog‘liq. Matematikani boshqa fanlar bilan birlashtirgan integratsiyalashgan o‘quv vazifalari (IO‘V) (V.A. Dalinger, F.A. Rassa- magina, S.A. Novoselov, E.A. Demina, A.G. Mayburov, O.N. Efremova, V.M. Fedose- ev va boshqalar). IO‘V – bu “intizomiy bilimlarni o‘zlashtirgan kompyuter fanlari, shuningdek, shaxsiy, shaxslararo vakolatlar va yangi mahsulotlar va tizimlarni lo- yihalash va yaratish qobiliyati” [3]. Integrativ yondashuvning tuzilishida A.G. May- burov va E.A. Demina fanlararo, subyektiv, shaxslararo va shaxs ichidagi integratsi- yani hisobga olishda muhim rol o‘ynaydi. Mualliflarning fikricha, IO‘V bo‘lajak texnik mutaxassislarning umumiy va kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda talabalar faoliyatini tashkil etishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak [4]. Integratsiyalashgan yon- dashuv asosida kadrlar tayyorlashni qurishda tadqiqotchilar S.A. Novoselov va F.A. Rassamagina universitetning bo‘lajak bitiruvchilarining ijodiy va kasbiy-ijodiy kompetensiyalarini shakllantirishning asosiy shartini ko‘rishadi. Mualliflar, shu jum- ladan, IO‘V [5] to‘plamini bunday kompetensiyalarni shakllantirish metodologiya- sining asosi sifatida qo‘ydilar. Muallif matematikaning o‘rganilayotgan bo‘limiga va o‘qituvchi va talabaning vazifalariga qarab integratsiyalashgan ta’lim loyihalarini tasniflashni amalga oshiradi. Integratsiyalashgan ta’lim loyihalariga qo‘yiladigan asosiy talablarda keltirilgan. Tabiiy-ilmiy va matematik fanlarni integratsiyalash va natijada IO‘Vni yechish vositasi sifatida matematik modellashtirish qo‘llaniladi. Universitetning o‘quv jarayoniga muhandislik-matematik tayyorgarlikni integrat- siya qilish shakli sifatida V.M. Fedoseev talabalar bilan olib boriladigan tadqiqot ish- larini ajratib ko‘rsatadi [4]. Muallif fanlararo vazifalarni hal qilishda har qanday ilmiy sohadagi bilimlarning yaxlit obyektiv fanlararo taqdimoti uchun asos ishlab chiqis- hga imkon beruvchi vazifa konsepsiyasiga qo‘llaniladigan, o‘zlari tomonidan ishlab chiqilgan noan’anaviy fanlararo yondashuvni taqdim etdilar. Xorijiy fanlarda kadrlar tayyorlashga “fanlararo yondashuv” “fanlararo ta’lim”, “fanlararo hamkorlik” va “fanlararo vazifa” tushunchalari qo‘llaniladi. J.S. Gouvea va boshqalar [5] ilmiy maqolasida tabiiy fanlarni o‘qitishda fanlararo aloqadorlikni k