Talabalarni ilmiy tadqiqot faoliyatiga jalb etishda professor- o‘qituvchi pedagogik mahoratining ahamiyati

Аннотация

Oliy ta’lim o‘quv jarayonida talabalar ilmiy tadqiqot faoliyatining samara- dorligiga ta’sir etuvchi omillar ichida professor-o‘qituvchilar pedagogik mahoratining alo- hida o‘rni bor. Chunki talabada fan va mutaxassislik haqidagi ilk qarashlar professor-o‘qi- tuvchining fanni қандай tushuntirishi asosida shakllanadi. Biz o‘tgan o‘quv yilida respub- likamizning bir qator oliy ta’lim muassasalarida talabalarning ilmiy tadqiqot faoliyati sa- maradorligini aniqlash maqsadida so‘rov o‘tkazdik. Maqolada talabalarni ilmiy-tadqiqot faoliyatiga jalb etishda professor-o‘qituvchilar pedagogik mahoratining ahamiyatini aniq- lashga qaratilgan natijalar so‘rovnoma asosida tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: oliy ta’lim, talabalar ilmiy tadqiqot faoliyati, professor-o‘qituvchi peda- gogik mahorati, ta’lim sifati va samaradorligi, ilmiy salohiyat. Талабаларнинг илмий тадқиқот фаолиятига таъсир этувчи омиллар ичида профессор-ўқитувчилар педагогик маҳоратининг алоҳида ўрни бор. Чунки тадқиқотчилик фаолияти, том маънода, устоз-шогирд анъаналарига таянади. Аксарият ҳолларда талабанинг илмий фаолиятга қизиқиши ўқитувчи (илмий раҳбар, устоз)нинг профессионал салоҳияти, педагогик маҳорати таъсирида пайдо бўлади. Ўрганилган манбаларга асосан аниқланишича, талабаларнинг илмий тадқиқот фаолиятига қизиқмасликларининг сабабларидан бири - мо- тивациянинг етишмаслигидир. Ўқув жараёнида талабага тўғридан-тўғри мо- тивация берувчи бу, шубҳасиз, профессор-ўқитувчилардир. Талабалар уни- верситетда олинган билимларни амалда мукаммал қўллай олиши, кейинги фаолиятида юқори муваффақиятларга эриша олиши, шунга кўра истиқболли режалар тузиши, касбий фаолиятнинг моҳиятини чуқурроқ англаши ва ўзга- ришларни бошқаришини педагоглар мисолида кўра олса, илмий тадқиқот фа- олиятига астойдил киришади. Чунки шахсий намуна – мотивация беришнинг асосий омилидир. Таъкидлаш лозимки, олий таълим ўқув жараёнида талабаларнинг илмий тадқиқот фаолиятини самарали ташкил этишда комплекс ёндашув (маъруза- чи, талаба, ўқув жараёни) самарали натижа беради. Маърузачи, яъни профес- сор-ўқитувчилар ташаббуси билан талабаларни илмий тадқиқот лойиҳалари- STARS International University 45 га жалб қилиш ҳам талабаларда илмий фаолиятга қизиқиш уйғотади. Олий таълим муассасасида ўқув жараёнидан ташқари ўқитувчи ва талабаларнинг илмий ҳамкорлиги лойиҳалардаги фаолиятда яққол кўринади. Бунда талаба- лар илмий тадқиқот ишларида фаол иштирок этиш, қўллаб-қувватланиш (мод- дий рағбатлантирилиши), тажриба олиш ва фаолият натижаларини кўриш имкониятига эга бўладилар. Бу жараён талабаларнинг илмий фаолиятга бўл- ган қизиқишини оширади. Бир сўз билан айтганда, ўқитувчи ва талабанинг ўқув жараёни ва илмий лойиҳалардаги ҳамкорлиги олий таълим муассасасида ҳақиқий тадқиқотчилик муҳитининг шаклланишига сабаб бўлади1. Одатда, илмий тадқиқот билан шуғулланаётган профессор-ўқитувчигина талабаларни илмий фаолиятга жалб қила олади. Шунинг учун ўқитувчининг илмий тадқиқот билан шуғулланиши талабаларни илмий фаолиятга йўналти- ришда алоҳида аҳамиятга эга. Илмий тадқиқот фаолияти ўқитувчининг реал ўқув амалиётига айланиб, аниқ ўқув вазиятларини таҳлил қилишга, ўз хат- ти-ҳаракатлари тўғрисида фикр юритиш, ўқувчилар билан ўзаро педагогик муносабатларни шакллантириш, амалий ўқитиш усуллари самарадорлигига ишонч ҳосил қилишга имкон беради. Замонавий олий таълим педагог-ўқитув- чидан касбий малака ва маҳоратини мунтазам ривожлантириб, бойитиб бо- ришни талаб қилади. Талабаларда тадқиқотчилик кўникмаларини шаклланти- ришда, аввало, ўқитувчи тадқиқотчи бўлиши лозимлигини унутмаслик керак. Педагогик импровизация, мутахассислик доирасидаги илмий муаммоларни аниқлаш ва уларни ҳал қилишга оид махсус методикаларни ижодий қўллай олиш, янгиларини яратиш тадқиқотчи-ўқитувчининг асосий сифатлари сана- лади. Таълим сифатини оширишда ўқитувчи-тадқиқотчининг касбий маҳорати қанчалик муҳим эканлиги тадқиқотчилар томонидан эътироф этилган2. Таълим жараёнида педагогнинг илмий тадқиқот компетенцияси икки то- монлама аҳамиятга эга: -биринчидан, педагог илмий воқеликни билиш усулларини ўзлаштириб ама- лий тадқиқотларни олиб боради; -иккинчидан, талабаларнинг когнитив қобилиятларини ўзи қўллаган метод ва ёндашувлари асосида ривожлантиради, қизиқиш ва янги чўққиларни забт этишларига илҳом бағишлайди (талабалар учун намуна – идеалга айланди). Тадқиқотимиз доирасида талабаларнинг илмий тадқиқот фаолияти олиб бо- ришлари учун яратилган имконият ва мавжуд муаммоларни ўрганиш юзаси- дан ўтказилган сўровномада талабаларнинг тадқиқотчилик малакаларининг ривожланишида профессор-ўқитувчи педагогик маҳоратининг аҳамияти ҳам ўрганилган. Қуйида шу мазмундаги саволга берилган натижаларни ўрганиб чиқамиз. “Сизнингча, талабаларда илмий тадқиқот фаолиятига қизиқишнинг пайдо бўлишига (ортишига) энг кучли таъсир қилувчи омил нима?” деган саволга респондентлар қуйидагича жавоб берган (1-расм): 1 Аллаярова, с. Н. (2021). Талабаларни илмий тадқиқот фаолиятига йўналтиришнинг долзарб масалалари. Совре- менное образование (узбекистан), (5 (102)), 17-2