Tasviriy san’atni o‘qitishda perspektivaga oid qonuniyatlardan samarali tarzida foydalanish

Аннотация

Maqolada perspektivaga oid qonuniyatlardan foydalanish vositasida o‘quvchilarda grafik savodxonlik bo‘yicha o‘quv kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonin- ing uzviyligini va uzluksizligini ta’minlashga oid metodik materiallar berilgan bo‘lib, tasviriy san’at darslarida ulardan foydalanishga oid metodik tavsiyalar aniq grafik misollar orqali bayon etilgan. Kalit so‘zlar: tasviriy san’at, chizmachilik, perspektiva, makon, fazo, shakl, konstruksiya, yorug‘-soya, tatbiq etish, uzluksizlik, samaradorlik, grafik savodxonlik. Узлуксиз таълимнинг барча турларида таълим сифати ва самарадорлигини оширишнинг муҳим дидактик талаблари ва шароитлари мавжуд. Шундай шартларга асосланган талаблар билан таъминланадиган интеграцион ёндашувлар таълимнинг барча соҳаларида таълим сифати ва самарадорлигини оширишнинг муҳим омилларидан биридир. Жумладан, аниқ фанлар туркумига кирувчи перспективага оид қонуниятлардан фойдаланиш ижтимоий фанларни ўқитишда самарали тарзда қўлланиши мумкин. Биз теварак-атрофимизни ўраб турган нарсаларни онгимизда доимий сақлаб қолиш учун турли усуллардан фойдаланамиз. Бу усуллардан энг самаралиси нарсаларнинг текисликда перспектив тасвирини ясаш ҳисобланади. Чунки нарсанинг перспективасини ясашда унинг геометрик элементлари ҳар томонлама таҳлил қилинади ҳамда шакли тўлиқ ўрганилади ва онгли равишда идрок қилинади. Шундай амаллардан кейин инсон ўзи кўраётган ҳар бир нарсани таҳлил қилишга одатланади ва хотирада сақлаб қолиш одати ривожланади. Кузатувчи фазодаги нарсаларни қаердан кўраётганлигига қараб, уларни катта ёки кичик кўриш орқали нарсаларнинг ўзгаришини онгли идрок қила бошлайди. Икки ўлчовли текисликда перспектив тасвирлар ясаш жараёнида нарсанинг учинчи ўлчамини қаердан кўришга қарамай, тўғри ва аниқ бажариш имконига эга бўлиш мумкин. Демак, кўриш орқали буюмнинг фазовий шаклини идрок қилиш имкониятини берувчи энг яхши восита марказий проекциялаш усулида ҳосил қилинган картина ёки чизма текислигидаги перспектив тасвир ҳисобланар экан. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 38 Инсон кўзи теварак-атрофдаги буюмларни бирон-бир ёруғлик манбаи орқали ёритилиши туфайли кўра олади. Перспективада соя тасвирий санъат асарларининг мазмунини очиб беришда, кўпинча, асосий композицион роль ўйнайди. Атрофдаги буюмларни кузатганда уларнинг қисмларининг ёритилиш даражаси ҳар хиллигини кўриш мумкин. Ёруғлик манбаига яқин бўлган ва ёруғлик нурлари 90° бурчак остида тушган юзалар кучли ёритилади, аксинча бўлганда эса, ёритилиш даражаси кучсизланиб боради. Ёруғлик нурлари бутунлай тушмайдиган юзалар қоронғи бўлади. Буюмнинг ёки сирт рельефининг ҳар хил ёритилиши уларнинг фазовий шакли ҳақида тасаввур ҳосил қилишга ёрдам беради. Рассомлар соя-ёруғларни штриховка, тушевка, тонировка ҳамда ранг кучи орқали тасвирлайдилар. Тасаввур бўйича композиция тузиш ёки бирон-бир буюмни тасвирлашда соя-ёруғнинг тақсимланиши ва уларни қуриш қонуниятларини билиш зарур. Нарсаларнинг ўзига қараб расм чизишда ҳам тасвирларнинг тўғри, реал бўлиши учун бу қонуниятларни яхши билиш мақсадга мувофиқдир. Буюмларнинг шахсий ва тушувчи соялари қуйидагича ҳосил қилинади (1-шакл): Ёруғлик манбаи бўлган С нуқтадан чиқаётган ёруғлик нурлари К текисликни ёритади. Агар уларнинг йўлига бирон-бир буюм қўйилса, ёруғлик нурлари тўсилади ва текисликда ёритилмаган қисм ҳосил бўлади. Бундай қисм буюмнинг тушувчи сояси деб аталади. Буюмнинг ўзининг бир қисми ёритилган, яна бир қисми эса ёритилмаган бўлади. Ёритилмаган қисми буюмнинг шахсий сояси дейилади. Ёритилган ва ёритилмаган қисмларни ажратиб турувчи чизиқ шахсий соянинг контури ёки соя-ёруғни ажратувчи чизиқ деб аталади. Буюмнинг тушувчи ва шахсий сояларини қуриш унинг ёритилиш шартларига боғлик. Икки хил ёритиш манбалари мавжуд: сунъий ва табиий. Соялар аксонометрик проекцияларнинг яққоллигини ошириб, уларни ўқишни ва фазовий тасаввур қилишни осонлаштиради. Ортогонал проекциялардаги каби аксонометрик проекцияларда ҳам соя қуриш ёруғлик нурларининг текислик (ёки сирт) билан кесишган нуқтасини аниқлаш орқали амалга оширилади (бу масала соя қуришнинг асосий масаласи бўлиб ҳисобланади). Аксонометрик проекцияларда соя ҳосил қилиш учун аксарият ҳолларда табиий ёритиш манбаи қуёшдан фойдаланилади (қуёшнинг ёруғлик нурлари ўзаро параллель жойлашади, деб қабул қилинган). STARS International University 39 Ёруғлик нурининг йўналиши. Соя ҳосил қилишда, асосан, кубнинг диагонали бўйича йўналган ёруғлик нури қабул қилинган. 2-шаклда кўрсатилган изометрик проекцияда, 3-шаклда эса тўғри бурчакли диметрик проекцияларда ёруғлик нурининг фазодаги ва унинг горизонталь (Ҳ) ҳамда фронталь (В) текисликлардаги проекцияларининг йўналишларини аниқлаш кўрсатилган. Изометрияда с йўналиш х ўқи билан устма-уст тушиб қолади. Чизмаларда соялар қуришда чизма қоғозининг бўш жойида ёруғлик нурининг йўналиши с ва заруратга қараб унинг битта ёки ҳамма проекциялари кўрсатилади. Геометрик жисмларнинг шахсий ва тушувчи сояларини қуриш. 4-шаклда тўрт ёқли призманинг к