O‘zbek adabiy tili tarixi va uning vazifasi

Аннотация

O‘zbek adabiy tili tarixi shakllanishi jamiyatning iqtisodiy va siyosiy rivoj- lanish omillari bilan yaqin aloqada bo‘lgan ijtimoiy fikrlar tarixi, madaniyati va adabiyot tarixi bilan uzviy ravishda bog‘langan. Ammo tilning barcha xususiyat va tomonlari ham- ma vaqt ham jamiyat hayotidagi iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarni bevosita, bir xilda aks ettiravermaydi. O‘z navbatida, tarixiy taraqqiyotning turli davrlarida til qurilishida va u ning xizmat qilish sohalarida yuz beradigan o‘zgarishlar ham jamiyatning rivojlanishi bilan bir xil darajada bog‘langan emas. Tayanch iboralar: o‘zbek, adabiy tili tarixi, o‘zbek adabiy tilining mohiyati va mundari- jasi, yangi tushunchalar, so‘z va iboralar, grammatik qurilishi, yangi shakllari, tilshunos, o‘zbek filologiyasi fani, tarixiy grammatika, til hodisalari, til qurilishi. Ўзбек адабий тили тарихи ўзбек адабий тилининг моҳияти ва мундарижаси ҳақидаги, унинг ташкил топиши ва ривожланиш босқичлари тўғрисидаги фан сифатида ХХ аср бошларида юзага келди. Шундан кейин ўзбек адабий тили янги тушунчаларни англатувчи сўз ва иборалар билан бойиди, унинг грамма- тик қурилиши янги шакллар билан тўлдирилиб, анча силлиқлашди. Бу фан- нинг вужудга келишида йирик ўзбек олимлари F. Абдураҳмонов, У. Турсунов, С. Муталлибов, Э. Фозилов, А. Рустамов, Ш. Шукуров, Б. Ўринбоев кабилар би- лан бир қаторда рус олимларидан В. В. Радлов, С. Е. Малов, А. К. Боровков, А. Н. Кононов, Н. А. Баскаков, А. М. Шчербак сингари тилшунослар муносиб ҳисса қўшдилар. Бу фаннинг шаклланиши ўзбек филологияси фанининг йирик ютуқларидан бири ҳисобланади. У тил қонуниятларини, унинг шаклланиш ва ривожланиш хусусиятларини ўрганиш имкониятларини яратиб беради. Ўзбек адабий тили тарихи шаклланиши жамиятнинг иқтисодий ва сиёсий ривожланиш омиллари билан яқин алоқада бўлган ижтимоий фикрлар тари- хи, маданияти ва адабиёт тарихи билан узвий равишда боғланган. Аммо тил- нинг барча хусусият ва томонлари ҳамма вақт ҳам жамият ҳаётидаги иқти- содий ва сиёсий ўзгаришларни бевосита, бир хилда акс эттиравермайди. Ўз навбатида, тарихий тараққиётнинг турли даврларида тил қурилишида ва унинг хизмат қилиш соҳаларида юз берадиган ўзгаришлар ҳам жамиятнинг ривожланиши билан бир хил даражада боғланган эмас. STARS International University 253 Ўзбек адабий тили тарихининг ўрганадиган соҳаси, унинг тарихий грамма- тика билан боғлиқлиги ва ундан фарқлари қуйидагилардан иборат: 1. Тарихий грамматика ўзбек тили ҳодисаларини, тилдаги хилма-хил нарса- лар мажмуини ўрганади. Ўзбек адабий тили тарихи эса фақат ўзбек адабий тилига хос услубларни, услубий ҳодисаларни ўрганади. 2. Тарихий грамматика тил ҳодисаларини маълум бир тизимда олиб қарай- ди, уларни умумлаштириш, мавзулаштириш (абстракция килиш) асосида ўр- ганади. Ўзбек адабий тили тарихи эса ёзма ёдгорликлар тили тарихи бўлганли- гидан ўзбек тили ҳодисаларини, ундаги нарсаларни матн ичида олиб қарай- ди. Ўзбек адабий тили тарихи бу матнларни тили бўйича мавзуларни умум- лаштирмайди, балки уларни фақат жамлайди, маълум гуруҳга кирган матнлар тилининг ўхшаш хусусиятларини умумлаштиради, бошқа гуруҳ матнларидан фарқини аниқлайди, адабий тилнинг турли услубларини, уларнинг вазифа доирасини ва ривожланишини текширади. 3. Тарихий грамматика, асосан, тил тузилмасини, тил қурилишини текши- ради. Ўзбек адабий тили тарихи эса ўзбек тилининг “адабий бўлмаган” форма ва услублар билан ўзаро муносабати, тарихини ҳамда адабий тилнинг ижти- моий вазифалари тарихини ўрганади. Шундай қилиб, ўзбек адабий тили тарихи мустақил фан сифатида ўзаро боғланган уч томон: а) адабий тил тузилиши тарихи ёки адабий тил услублари тарихи томони; б) адабий тил билан тилнинг “адабий бўлмаган” услубларининг ўзаро му- носабати тарихи томони; в) адабий тилнинг ижтимоий вазифалари тарихи томонининг узвий бирли- ги асосида ташкил топади. Ўзаро боғланган ана шу уч соҳа ўзбек адабий тили тарихи фани ўрганади- ган мавзуни ташкил этади. Ўзбек адабий тили тарихи фани ўрганиладиган тил ҳодисаларининг турли томонларини қамраб олиши жиҳатидан кўп қирралидир. Бу эса илмий тек- ширишнинг хилма-хил усулларидан (анъанавий, тарихий-қиёсий, тузилмали) фойдаланиш имкониятини беради. Демак, ўзбек адабий тили тарихи ўрганадиган соҳа бевосита ўзбек ада- бий тилидир. Тил тараққиётининг юқорида кўрсатилган уч томони ва ада- бий тил тарихини ўрганишнинг уч жиҳати нуктаи назаридан унинг тараққиёт даврларини аниқлаш имкониятини берувчи тил тизимининг қуйидаги асосий белгиларини кўрсатиш мумкин. Бу белгилар эса тил тараққиёти даврларини, босқичларини аниқлаш имкониятини беради: 1. Адабий тил услубларининг микдори, уларнинг ўзаро муносабати ва ижтимоий вазифалари. 2. Адабий тил услубларини, унинг турларини аниқлашда асос бўлган ту- зилма ва функционал белгилар. 3. Адабий тил тузилмаси, унинг кўлами ва ижтимоий вазифалари ҳамда у билан жонли сўзлашув нутқи кўринишларининг ўзаро боғлиқлиги. Ҳар бир давр адабий тил тизимини баён этиш синхрон тарздагина бўлиб қолмайди. Ўзбек адабий тилининг тарихий ривожланиш даврлари анча узоқ муддатларни ўз ичига