Ajdod tili, avlod tili – davlat tili!

Аннотация

xalqimizda «oldingdan oqqan suvning qadri yo‘q», degan ibo- ra bor. Buni men bejizga keltirmayapman va u aynan biz o‘zbekistondagi mil- latdoshlarga qarata aytilgan achchiq so‘zday tuyulaveradi. Nimaga deysizmi, chunki biz dunyolarga dars bergan buyuk ajdodlarimizning mutlaq merosxo‘ri bo‘la turib, ya’niki o‘zbekiston atalmish obod diyorda farovon hayot kechirib, yurt tuprog‘i sog‘inchi, tildoshlar va eldoshlar sog‘inchi nima ekanligini his qilma- gan holda umrguzaronlik qilib kelmoqdamiz. Endi tasavvurga ham bir erk berib ko‘ring: qan chadan-qancha o‘zbeklar ayni paytda yer yuzining turli nuqtalaridagi boshqa mamlakatlarda muhojirlikda, boshqa tuzum, boshqacha tutumda hayot kechirib kelishmoqda. Ammo ularning aynan o‘z tiliga bo‘lgan ehtiromi bizni uyal- tirib qo‘yadigan darajada butunlay o‘zgacha. Tayanch iboralar: mutaxassis, jahon ahli, davlat tili yoki rasmiy til maqomi, o‘tmish, o‘zbek tili, turkiy til, mubolag‘a, ona tilimiz, umrboqiy, obod diyor, farovon hayot, yurt tuprog‘i sog‘inchi, tildoshlar va eldoshlar sog‘inchi. Мутахассисларнинг фикрича, жаҳон аҳли бугунги кунда 7000 дан зиёд тилда гаплашар ва буни қарангки, уларнинг фақатгина 200 га яқинида дав- лат тили ёки расмий тил мақоми мавжуд экан. Ўтмишда 9000 дан ортиқ тил мутлақ йўқолиб кетганлиги ҳам асослантирилади. Бирор-бир тилнинг яшаб қолишини таъминлаш учун ундан камида 1 миллион киши фаол фойдаланиши керак, дейди соҳа ўрганувчилари. Муболаға қилмаётган бўлсам, бугунги кунда Ер юзида 50 миллионга яқин аҳоли ўзбек тилида сўзлашади. Бу рақамлар она тилимизнинг умрбоқийлиги- ни мустаҳкам белгилаб турувчи омиллардандир, албатта. Халқимизда «Олдингдан оққан сувнинг қадри йўқ» деган ибора бор. Буни мен бежизга келтирмаяпман ва у айнан биз Ўзбекистондаги миллатдошлар- га қарата айтилган аччиқ сўздай туюлаверади. Нимага дейсизми, чунки биз дунёларга дарс берган буюк аждодларимизнинг мутлақ меросхўри бўла ту- риб, яъники Ўзбекистон аталмиш обод диёрда фаровон ҳаёт кечириб, юрт тупроғи соғинчи, тилдошлар ва элдошлар соғинчи нима эканлигини ҳис қил- маган ҳолда умргузаронлик қилиб келмоқдамиз. Энди тасаввурга ҳам бир эрк бериб кўринг: қанчадан-қанча ўзбеклар айни пайтда Ер юзининг турли нуқталаридаги бошқа мамлакатларда муҳожирликда, бошқа тузум, бошқача тутумда ҳаёт кечириб келишмоқда. Аммо уларнинг айнан ўз тилига бўлган Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 232 эҳтироми бизни уялтириб қўядиган даражада бутунлай ўзгача. Мен тақдир тақозоси билан АҚШда яшаб қолган бир ўзбек оиласи мисолида мана шу сўзларни айтгим келади. Узоққа бормайлик, ёнгинамиздаги афғонистонлик ўзбекларнинг она тили- мизга юксак эътиборини кузатиб, хижолат тортиб кетасан киши. Бош Қомусимизнинг 4-моддасида: «Ўзбекистон Республикасининг давлат тили ўзбек тилидир», деб белгилаб қўйилган бўлса-да, ҳеч бир тилдан кам бўлмаган гўзал она тилимиз ўз забонимизга тўлақонли қайтариб берилгани- га ва эркимиз қуёши бошимизда порлаб турганига ҳам нари-бериси билан 30 йил тўлди. Аммо бу давр ўзни таниб олмоқ учун асло камлик қилмайди! Тўғри, бу йўсинда улкан эврилишлар содир бўлгани ва бўлаётганини алоҳи- да таъкидлаб ўтиш керак. Хусусан, буюк аждодларимиз руҳи олдида юзимиз анча ёруғ бўлди. Улардан қолган бемисл мерослар ўрганиляпти, тадқиқ эти- ляпти. Бироқ ўзлик йўлидаги барча эзгу ишларнинг аввали она тилимизга эҳти- ромдан ва ўрнатилажак муносиб муносабатдан бошланмоғи лозим, шундай эмасми?! Шу кеча-кундузда таниқли адиб ва публицист Хайриддин Султоннинг «Ҳақиқат жамоли» номли янги китоби мутолаасидаман. Мазкур китоб муал- лифнинг қирқ йиллик ижодий фаолияти давомида ёзилган мақола, бадиа ва суҳбатларидан саралаб олинган битиклардан таркиб топган. Дастлаб китоб- ни бугунги кун руҳидан анча олис бўлса керак деган хаёлда қўлимга олдим. Зум ўтмай, фикрим ўзгарди. Куюнчаклик кайфиятидаги ҳар бир мақола ва суҳбат бир-бирини давом эттириб борарди гўё. Ўй-хаёлимда эса сиз ўқиб турган мақолани ёзиш фикри турарди. Устоз ижодкорнинг 1989 йил февраль ойида (даврига эътибор беринг!) «Ўзбеки- стон адабиёти ва санъати» газетасида чоп қилинган «Ҳаёт дарахти» мақола- сини ўқий туриб, донг қотдим. Ҳайронлигим сабабини сўрамаслигингиз учун мақоладан парчалар келтираман: «... Ҳозир республикамизда ўзбек тилига давлат тили мақомини (статуси) бериш ҳақида ҳар турли фикрлар мунозара қилинмоқда. Назаримда, бунга қаршилик билдираётганларнинг аксарияти ўз она тилини билмайдиган, қан- дайдир сабабларга кўра бу тилда оғзаки ва ёзма фикрини равон баён қи- лолмайдиган кишилардир. Чингиз Айтматов бунақа кимсаларни «миллий ни- гилистлар» деб атаган эди. Бундай кишилар ҳозирги кунда каттагина бир қатламни ташкил этади... Бу тоифа кишилар, айниқса, бошқарув идоралари- да, ўрта ва юқори бўғиндаги мансабдор шахслар орасида кўплаб учрайди. Тарихий илдизларидан узилган, она тилига, миллий ўзига хосликка беписанд муносабат билан умри ўтаётган бу одамлар шафқатга сазовор, қайта тарби- яга муҳтождирлар...» «...Шоир Эркин Воҳидовнинг гувоҳлик беришича, Алишер