Bitiklarning badiiy xususiyati

Аннотация

“Marsiya” termini va tushunchasi badiiy-estetik vazifasiga ko‘ra qadim- gi turkiy adabiyotga islom madaniyati bilan birga kirib keldi. Turkiy she’riyatdagi mavjud yig‘i, yo‘qlov, alqov, bitik singari ifoda shakllari qatoridan sobit o‘rin egalladi. O‘rxun-Ena- soy bitiklari, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” (“Turkiy so‘zlar devoni”)dagi she’riy parchalar qadimgi turkiylar she’riyatini o‘rganishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Ush- bu obidalarni ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganishda adabiyotshunosligimizda salmoqli ilmiy kuzatishlar olib borildi. Mashhur rus turkshunoslari S.Ye. Malov, I.V. Steblevalarning ilmiy tadqiqotlari ham alohida ta’kidlanishga loyiq. Kalit so‘zlar: marsiya, yig‘lamoq, aza tutmoq, qayg‘urmoq, g‘am-alam va hasrat, qayg‘u, hasrat, g‘am-anduh, o‘kinch-nadomat, toshbitiklar, adabiy janr. Бадиий тафаккур тарзи, илмий таъбир билан айтганда, унинг ҳар бир кўри- ниши адабий жанрларнинг ўзига хослигини, специфик табиатини белгилай- ди. Марсия жанри ҳам бундан мустасно эмас. Илмий адабиётлардан маълумки, “Марсия” (ﻪــﻴﺛﺮﻣ) сўзи арабча “риса” (ﻪــﺛﺭ) сўзидан олинган бўлиб, йиғламоқ, аза тутмоқ, қайғурмоқ маънолари- ни билдиради. Шеърий терминологияда эса вафот этган бирор шахс си- фатларини таърифловчи, уни мақтовчи, унга бўлган шоир муносабати- ни ифодаловчи, лирик қаҳрамоннинг қайғу-ҳасратларини тасвирловчи асардир”. [1: 144] Яна бошқа бир манбада марсия – арабча сўз бўлиб, “ўл- ган кишига бағишлаб, унинг яхши сифатлари баён қилинган ва ўлимига афсус билдирилган шеърий асар”, [2: 366] – дея таърифланади. “Адабиётшу- нослик терминлари луғати”да эса: “Бирор машҳур кишининг вафоти муноса- бати билан ғам-алам ва ҳасратни ифодалаган лирик шеър ёки қўшиқ” [3: 102], – тарзида таъриф берилади. А. Квятковскийнинг “Шеърий терминлар луғати” каби адабий луғатларда ҳам марсиянинг бош хусусияти бу – бирон-бир яқин кишисининг ўлими му- носабати билан шеър ва қўшиқларда ифодаланган қайғу, ҳасрат, ғам-андуҳ, ўкинч-надомат сингари мунгли кечинмалардир, дейилади. Демак, марсия мағзини ҳасратга чўмган мунгли ҳиссиёт ташкил этар экан. Марсиянинг ил- дизи – генезиси фольклордаги йиғи-йўқловларга бориб тақалади. У Яқин ва Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 204 Ўрта Шарқ шеъриятидаги адабий жанрлардан биридир. Бирор машҳур киши вафоти муносабати билан ғам-алам ва ҳасратни ифодалайдиган шеър. Мар- сия дастлаб халқ оғзаки ижодида пайдо бўлган. (Масалан, тошбитиклардаги, “Девону луғотит-турк”даги Алп Эр Тўнга марсияси). Кейинчалик марсиялар турли халқларда бир неча хил шаклларда кенг тарқалган. Халқ оғзаки ижо- дидаги марсиялар йиғи деб ҳам аталади. Фольклордаги йиғи-йўқловларда ўлимдан, дунёдан шикоят, оҳ-зор мотивлари етакчилик қилади. Ёзма адаби- ётдаги марсиянинг гўзал намунаси Алишер Навоийнинг Абдураҳмон Жомий, устози, яқин маслаҳатгўйи Саййид Ҳасан Ардашер вафотига атаб ёзган шеъ- рларидир. Ҳозирги марсияларда марҳум шахснинг жамиятдаги ўрни, хизмат- лари эсланади. Унинг ўлими муносабати билан шоир ўзининг ва халқнинг қайғуси, изтиробини баён этади. Бундай марсиялар Чўлпон, Ҳамза, Ойбек, Ҳ. Олимжон, Миртемир, А. Ориф, Р. Парфи ва ҳ. к. шоирлар ижодида кўплаб учрайди [4: 187–188]. Кўринадики, луғатлардаги таърифлар марсия жанрининг рангин қиррала- рини ёритиши баробарида минг йиллар бадалида шаклланган, қонуният ту- сига кирган қатъий ўзига хос хусусиятларини ҳам акс эттиради. Илмий-назарий адабиётлардан маълумки, ижодкорнинг тафаккур тар- зи ҳамда асар мағзини ташкил этган бадиий-эстетик, ижтимоий-фалсафий, ахлоқий мазмун жанр табиатини белгилашда муҳим омиллар сирасидан ҳи- собланади. Шу маънода, қадимги обидаларимизда акс этилган битигларнинг эстетик табиатини аниқлаштириб олсак. “Битиг – бу: 1. Китоб, хат, ёзув, ҳужжат. 2. Ёзув жараёни. 3. Дастхат. 4. Тумор, кўзмун- чоқ, тилсим” [5: 103], – дея таъриф берилади “Қадимги туркий луғат” (“Древ- нетюркский словарь”) да. Проф. П. Шамсиев, С. Иброҳимовлар тузган, С. Му- таллибов масъул муҳаррирлигида чоп этилган “Навоий асарлари луғати”да ҳам битикнинг ёзув билан боғлиқ маъно қирралари таъкидланади: “Битик – мактуб, хат, ёзув” [6: 121], А. Квятковскийнинг “Шеърий терминлар луғати”да эса битикка анча муфассал таъриф берилган. Хусусан, “Битиг – 1. Қадимги Миср, Вавилония, Эрон, Греция ва ҳ. к. ўлкалардаги адабий ёдномаларнинг бир тури. Битиклар – ибодатхона ва қасрларнинг деворларига, қояларга, даҳма, сағаналарнинг тош тахталарига ўйиб ёзилган ёдномалардир. 2. Кичик шеърий жанрлардан бири. Мухтасар битиклар XVIII аср ва XIX аср бошлари- да рус шеъриятида, айниқса, машҳур бўлган эди. Мухтасар битиклар, одатда, ҳайкаллар, портретлар, китоблар, альбомлар остига битилган қисқа, лўнда маънодор ёзувдир”. [7: 167] Айрим луғатларда ёднома-битиклар таъзия-не- крологлар мазмунини ҳам қамраб олиши айтилади: “Некролог – марҳумнинг хотирасига бағишлаб, унинг ҳаёти ва фаолияти тўғрисида ёзилган ёднома”. [8: 132] Илмий манбаларда таъкидланишича, Европа халқлари адабиётида қабр тошларига ўйиб ёзилган битикларн