Turli tillardagi antonimlarning strukturaviy jihatlari

Аннотация

ushbu maqolada antonimlarning strukturaviy va funksional xususiyatlari tadqiq etilib, muhokamaga qo‘yilgan. Kalit so‘zlar: antonim, antonimiya, funksional, leksik, qarama-qarshilik. Хар бир тил ўз луғатига эга бўлиб, биз ўз ҳис-туйғуларимизни, атрофи- миздаги дунё объектларини ва ҳодисаларини тасвирлашда, талабларимизни баён қилишда ва ниманидир исботлашга ҳаракат қилишда турли хил лексик бирликлардан фойдаланамиз. Бунинг учун нутқимизда тилдаги қарама-қар- шилик туркумини ифодалашнинг лексик усуллари бўлган антоним ва сўз би- рикмаларидан фойдаланамиз. Тилда барча луғат тизимли бўлиб, антономия тил ва тафаккурдаги тизимли муносабатларнинг муҳим кўринишларидан би- ридир. Сўзлар ва уларнинг маънолари бир-биридан алоҳида мавжуд эмас, улар бизнинг онгимизда турли гуруҳларга бирлаштирилади ва гуруҳлаш учун асос бўлиб, ўхшаш маънодаги ўхшашлик ёки тўғридан-тўғри қарама-қарши- лик юзага келади. Антонимия энг муҳим лингвистик универсалликлардан бири, турли тиллар лексик-семантик тизимининг муҳим ўлчовларидан бири- дир. Тилдаги барча сўзлар учун антоним жуфтликлар бўлиши мумкин эмас, чунки ҳар бир тушунчанинг бошқа ўзаро боғлиқ ва қарама-қарши тушунчаси мавжуд эмас. Масалан, аниқ предметларнинг номлари: қўл, юз, бурун, стул, стол албатта, антонимларга эга эмас. Антонимлар ўз маъносида сифатни ўз ичига олувчи сўзларга хосдир, хоҳ у от сўз туркумига оид бўлсин: friend- enemy, феъл сўз туркуми доирасида learn-teach, сифат сўз туркумидан ан- тонимларни кўплаб топишимиз мумкин: new-old, good-bad, famous-unknown, hopeful-desparate. От сўз туркуми доирасида антонимлар ўзига хос хусусиятга эгадир; -инсоннинг ҳис-туйғуларини, кайфиятини ва хусусиятларини билдирувчи: ,industrious-idler, cheerful-miserable,hopeful-disappointed ; - шахснинг ҳолати ёки фаолиятини билдирувчи: industrious-idler, energetic- exausted,existence-absence; - вақтни билдирувчи: early- late, midday-midnight, dawn- evening, initially-eventually; STARS International University 181 Жаҳон тилшунослигидаги қарама-қаршиликларнинг (антоним) табиати бўйича антонимия атамаси тилшунос олимлар Д.Лёнс, Д.A.Круз, С.Редманн, С.Жонс, Л.Липка, М.Л.Мерфи, A.Лехрер1 асарларида учрайди. Рус тилшунослигида Л.А.Новиков, В.А.Иванова, Н.Миллер2 каби тилшунос- ларнинг илмий изланишлари антиномияга бағишланган. Туркий тилшунос- ликда ҳам антонимлар ҳақида бир қанча мақолалар ёзилган, дарсликларда дастлабки умумий маълумотлар берилган бўлса-да, мазкур мавзуга бағи- шланган монографик асарлар 1970-йиллар давомида тилшуносликда риво- жлана бошлади. Дастлаб қозоқ тилидаги антонимларни ўрганган олим Му- син3 ҳамда озарбайжон тилидаги антонимларни таҳлил қилган Талибов4лар томонидан яратилган тадқиқотларни эслаб ўтиш мақсадга мувофиқдир. Ўз- бек тилшунослигида эса антонимия ҳодисаси ҳақидаги илк илмий қарашлар С.Муталлибов5, С.Усмонов6 каби олимларнинг мақолаларида ўз аксини топ- ган бўлса, кейинчалик Р.Шукуров7, Б.Исабековлар8 томонидан ушбу масала номзодлик диссертацияларида таҳлил қилинган. Деярли барча тадқиқот ишларида лексик бирликларнинг зид муносабати бир сўз туркум доирасида тадқиқ қилинган. Н.Миллернинг илмий ишларида туркумлар ўртасидаги қарама-қаршиликга оид фикрлар учрайди. Aнтонимик таҳлил C.Смит томонидан синоним сўзининг акси сифати- да тилшуносликка киритилган. 1867 йилдан буён антонимлар ва уларнинг структураси ўрганилмаган бўлса-да, бугунги кунда тилшуносликда антоним- лар долзарб мавзу бўлиб келмоқда. Инглиз тилида антонимларни ўрганган олимлардан бири Жон Лёнсдир. Тилшунос таърифига кўра бир-бирига қа- рама-қарши бўлган лексик бирликлар антонимлардир, бу дегани, улар ора- сидаги алоқани ўз ичига олади ва антонимларнинг уч тури мавжуд. Лаёнз фикрига кўра, маънонинг тескариси уч шаклда намоён бўлади: антонимия, оппозиция, фарқлилик. - маъносига кўра берилган ва қарама-қарши бўлган сўзлар антонимлар ҳи- собланади; - зиддият ва фарқлилик тилда антонимларнинг кўплигига сабаб бўлади. Бунда ҳам айнан бу икки хусусиятига кўра тегишли антонимлар янада кен- гроқдир. Жамес Палмер ҳам антонимларнинг уч турини қайд қилади: даража (gradable ), тўлдирувчи (complementary ) ва алоқали (relatioanl ) антонимлар. Бу жараённинг ҳар бири тузилишида фарқ қилади ва сўзларнинг семантик аксини юзага чиқаради. Даражаланган (gradable) антонимлар қиёсланадиган, ўлчанадиган тил бир- ликлар орасида содир бўлади: hot / сold, low / high, large/ small каби антони- мик жуфтликлар даража антонимларга тегишлидир. Кўриб турганимиздек, бу сўзлар кўпроқ сифатларга асосланган. Aнтонимларнинг бу тури энг кўп 1 Lehrer, A.: 1974, Semantic Fields and Lexical Structure (North Holland, Amsterdam). 2 Миллер, В.Ф. Понятие антонимов и антонимии в русском и английском языках / В.Ф. Миллер. – М., 2006. – 74 с. 3 Мусин Ж. (1970) Антонимм в казахском язике. Алма-Ата,. 4 Талибов К. А. (1971) Антонимн в современном азербайджанском язмке. Баку. 5 Талибов К. А. (1971) Антонимн в современном азербайджанском язмке. Баку. 6 Муталлибов С. (1955) Антоним сўзлар // Совет мактаби. – №4. – Б. 28-30; 7 Усмонов С. (1958) Антонимла