Leksik sistem sifatida so‘zlarni guruhlarga ajratib o‘rganishda qo‘llanilgan atamalar talqini

Аннотация

Til birliklari, jumladan, uning leksik guruhlari ham sistema, struktura va me’yor yoki normalarining dialektik munosabati asosida yuzaga keladi. Bunda sistema el- ementlarining yaxlit majmuidan, struktura esa shu majmuaning ichki tuzilishidan iborat bo‘ladi. Binobarin, til hodisalarini sistem-struktur aloqasida o‘rganish, birinchidan, sistema tashkil qiluvchi elementlar yig‘indisini belgilash va, ikkinchidan, mazkur elementlar orasi- dagi ichki munosabat va aloqalarni aniqlash, ularning o‘zaro pog‘onali (iyerarxik) joylashi- shi hamda bir elementning ikkinchi elementdan hosil bo‘lish yo‘llarini ochib berishni taqo- zo etadi. Buni til leksikasidagi so‘zlarni ma’lum guruhlarga ajratib o‘rganishda kuzatish mumkin. Tayanch iboralar: o‘zbek adabiy tili tarixi, o‘zbek adabiy tilining mohiyati va mundar- ijasi, yangi tushunchalar, so‘z va iboralar, grammatik qurilishi, yangi shakllari, tilshunos, o‘zbek filologiyasi fani, tarixiy grammatika, til hodisalari, til qurilishi. Тил бирликлари, жумладан, унинг лексик гуруҳлари ҳам система, струк- тура ва меъёр ёки нормаларининг диалектик муносабати асосида юзага ке- лади. Бунда система элементларининг яхлит мажмуидан, структура эса шу мажмуанинг ички тузилишидан иборат бўлади. Бинобарин, тил ҳодисалари- ни систем-структур аклоқасида ўрганиш, биринчидан, система ташкил қи- лувчи элементлар йиғиндисини белгилаш ва, иккинчидан, мазкур элементлар орасидаги ички муносабат ва алоқаларни аниқлаш, уларнинг ўзаро поғонали (иерархик) жойлашиши ҳамда бир элементнинг иккинчи элементдан ҳосил бўлиш йўлларини очиб беришни тақозо этади. Буни тил лексикасидаги сўз- ларни маълум гуруҳларга ажратиб ўрганишда кузатиш мумкин. Айтиш жоизки, тил лексикасида сўзларни маълум гуруҳларга ажратиб ўр- ганишда тилшуносликда турли хил тушунча ва атамалар қўлланилиб кели- наётганини кузатиш мумкин. Булар орасида кенг қўлланилаётгани лексик қатлам ва лексик майдон терминларидир. Шунингдек, бу терминлар ўрнида ҳар хил атамалар қўлланиш ҳоллари ҳам мавжуд. Шунинг учун бу масалада баъзи бир фикр-мулоҳазаларни баён этиш ўринли. STARS International University 171 Тилшуносликда сўзларни маълум гуруҳларга ажратишда лексик қат- лам тушунчаси ва термини кенг ўрин олган. Ўзбек тилшунослигида луғавий қатлам, шу жумладан, терминологик тизимлар ҳам нафақат маънавий-мазму- ний, шунингдек, мавзуий гуруҳларга ажратиш нуқтаи назаридан ҳам ўргани- лади. Луғавий қатламлар ҳақидаги илмий тушунчанинг ўзбек тилшунослигида юзага келишида рус тилшуносларининг бу масалага оид қарашлари муҳим роль ўйнади. Тилшуносликда қатлам тушунчаси ва терминидан фойдаланиш бўйича юқорида қайд этилган ҳоллар рус тилшунослигида ҳам мавжуд. Рус тилшунослигида (туркологияда ҳам) қатлам деб юритилувчи тушунчалар ҳақида фикр юритилганда турлича атамалардан фойдаланилган. М.И.Фоми- на турли луғавий қатламларга мансуб тушунчаларни “сўзларнинг генетик группаси” деб номлайди. Рус тилидаги қатлам тушунчаси туркий, умуман, бошқа тиллар лексикасидаги сўзларни гуруҳларга ажратишда қўлланганини кузатиш мумкин. Рус тилида ёзилган ишларнинг кўпида ўзлашма сўзи турли терминлар билан юритилади. Пласт (қатлам), слой (қават), тюркская лекси- ка, тюркизм, тюркские названия (11. № 4, стр.14.) слова (2. № 6, стр.69-79.), элемент (12. № 6, стр.118.), тюркские лексические элементы, тюркский эле- мент, турецские заимствования, фонд (қадимий фонд, ижтимоий фонд) ка- билар. Бу терминларни қўллашда ҳар бир муаллиф ўз нуқтаи назаридан иш тутган. Умуман, қатлам тушунчасини турли маънода тушуниш ва ноизчил қўлл аш рус тилшунослигида кенг тарқалган. Баъзи ишларда қатлам термини тушун- часи разряд, группа, актив, запас терминлари билан ҳам қўлланилган. Баъ- зан рус тили лексикасининг стилис тик нуқтаи назардан таҳлил қилинишида ҳам қатлам термини қўлланилган ва қатлам тушунчасига атрофлича таъриф беришга ҳаракат қилингани ҳам диққатга молик. Ўзбек тилшунослигида илк бор қатлам тушунчаси В.В. Решетов ва А. К Бо- ровковларнинг тадқиқотларида қўлланган. Ўзбек тилшунослигидаги ишларда, масалан, Фахри Камолнинг ўзбек тили лексикасига бағишланган ишларида тил луғавий бойлиги ҳисобланган сўз- ларни гуруҳлашга нисбатан луғавий қатлам терминидан фойдаланишдан қочиб, дастлаб маълум бир тилдан ўзлашган, аниқроғи, тожикча-форсча сўз- лар, арабча сўзлар терминларидан фойдаланган. Баъзан эса лексик элемент терминини қўллаган. Лекин у ўз тадқиқотларида лексик қатламлар, форсий ва арабий сўзлар қатлами, арабча сўзлар қатлами, интернационал сўзлар қатлами, асосий лексик қатламларда юз берган ўзгаришлар ҳақида фикр юритиб, қатлам терминидан ҳам фойдаланганини кузатиш мумкин. Кузатишлар шуни кўрсатадики, ўзбек тилшунослигида қатлам, лексик қат- лам термини кенг ишлатила бошланган. Аммо қатлам тушунчаси сўзларнинг маълум бир ижтимоий ёки нутқий гуруҳларига хос маъноларда ҳам қўлла- нилади. Я.Пинхасов қатлам термини билан сўзларнинг социал-диалектал гуруҳларини тавсифласа, Ш.Раҳматуллаев қатлам терминини сўзларнинг ижтимоий тармоқларига хос гуруҳларини аташ учун қўллаган. Ш.Шоабдураҳмоновнинг иш