Выражение национального духа в «днях минувших»

Аннотация

BY ABDULLA KADIRI Адабиётнинг асл моҳияти миллий руҳнинг ANNOTATION бадиий талқинига кўра белгиланиши, муай- ян ижодкор асарини баҳолашда миллий ада- The scientific concept of the article is that the national literary-aesthetic thinking is of бий-эстетик тафаккур асосий мезон эканлиги primary criterion in evaluating a writer’s work мақола илмий концепциясини ташкил этган. Қайси тилда яратилган бўлишидан қатъи на- and the essence of literature is determined by the artistic interpretation of the national spirit. зар, жаҳондаги ҳар бир халқ адабиётининг энг The best examples of folk literature in the world, сара намуналари миллий руҳ ифодаси нуқтаи regardless of the language in which it is written, назаридан илмий таҳлил этилиши зарурияти is on the agenda as a question number one to be долзарблик касб этади. Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи ХХ аср ўзбек адабиё- analyzed scientifically in terms of the expression of the national spirit. Abdulla Kadiri’s novel тида ана шу мезонга жавоб бера оладиган асар “Days Gone By” has been analyzed in twentieth- сифатида таҳлил этилган. century Uzbek literature as a work that can meet Муаллифнинг фикрича, “Ўткан кунлар” this criterion. романида миллий руҳ қуйидаги уч тамой ил According to the author, the national spirit асосида намоён бўлган: 1) миллат руҳини мужассам этган ўзига хос урф-удумлар, анъ- is reflected in the novel “Days Gone By” on the аналар, қадриятлар, миллатнинг орзу-ар- basis of the following three principles: 1) the interpretation of specific customs, traditions, монлари талқини; 2) миллатнинг ўз-ўзига танқидий руҳда қарай олиш салоҳияти ифода- values, dreams and aspirations of the nation, embodying the spirit of the nation; 2) an си; 3) асарда миллий шахсиятларга хос собит эътиқоднинг поэтик сувратланиши. Ўз навба- expression of the nation’s potential to look at тида, бу тамойиллардан биринчиси – миллат- itself in a critical spirit; 3) poetic depiction of fixed beliefs inherent in national personalities нинг ахлоқи, иккинчиси – иродаси, учинчиси – in the play. In turn, the first of these principles эътиқодини тажассум этади ва бу учлик яхлит embodies the morals of the nation, the second - ҳолда миллий руҳни ташкил қилади. Мақола сўнгида тадқиқот натижалари на- the will, and the third - the beliefs, and this trinity forms the national spirit as a whole. зарий умумлаштирилган. At the end of the article, the research results Калит сўзлар: роман, миллий руҳ, миллат ахлоқи, эътиқод, ирода, миллий озодлик, бади- are theoretically summarized. ий тасвир, сўз қўллаш маҳорати, ифода, ижод Key words: novel, national spirit, morality of the nation, faith, will, national freedom, концепцияси, адабий-эстетик мезон, бадиий artistic image, word usage, expression, concept талқин. of creation, literary-aesthetic criterion, artistic interpretation. 3 E-ISSN: 2181-1237 Series: Literature Critical Studies 2020 Vol. 32 No. 2 КИРИШ Моҳиятан умуминсониятга дахлдор бўлса-да, адабиёт миллий шаклда намоён бўлади. Ўзида миллатнинг руҳини ифодалайди. Миллийликдан холи туйғунинг таъсир кучи бўлмаганидек, миллий руҳдан мосуво тафаккур ҳам қанотсиз қушга менгзайди. Шунга кўра, миллийлик – адабиётнинг асосий мезо- ни. Таъбир жоиз бўлса, жаҳон бадиий-эстетик тафаккури кўригида ўзбек адаби- ётини ажратиб кўрсатувчи бош хусусият, ўзгалардан фарқини намоён этадиган асосий белги, бу – миллий руҳдир. Таъкидлаш керакки, миллий руҳ ифода этил- гани асарнинг умумбашарий аҳамиятини зинҳор пасайтирмайди, аксинча жаҳон адабиётида ўзига хос ўринга эга бўлиш имконини янада оширади. Шунга кўра, жаҳондаги ҳар бир халқ адабиётининг энг сара намуналари миллий руҳ ифодаси нуқтаи назаридан илмий таҳлил этилиши зарур. Бу йўналишдаги тадқиқотлар муайян миллат адабий-эстетик тафаккурининг бошқа ҳеч бир халқ адабиёти- да учрамайдиган ўзига хос хусусиятларини аниқлаш, адабий жараёнга татбиқ этиш ва ривожлантириш имконини бериши жиҳатидан ҳам қимматлидир. ХХ аср ўзбек адабиётида ана шу мезонга жавоб бера оладиган асарлардан бири, таъкидлаш мумкинки, ҳатто биринчиси Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романидир. Ушбу роман бўйича кўплаб тадқиқотлар яратилган. Иззат Султон, Матёқуб Қўшжонов, Бегали Қосимов, Наим Каримов, Баҳодир Каримов, Узоқ Жўрақулов каби адабиётшунослар илмий ишларида ушбу роман мисолида миллий руҳ талқини масаласига у ёки бу даражада эътибор қаратилган. Бироқ бу илмий му- аммо алоҳида таҳлилга тортилмаган. Ушбу мақола шу йўналишдаги камтарин бир уринишдир. Табиийки, ушбу мўъжаз тадқиқот алоҳида аҳамиятга эга бу ил- мий муаммони тўлиқ ҳал этишга даъво қилмайди. Бу борадаги илмий изланиш- ларни муттасил давом эттириш ҳамда такомилга етказиш – келажакнинг иши. НАТИЖА ВА МУЛОҲАЗАЛАР “Ўткан кунлар”ни инглиз тилига таржима қилган Марк Риз эътирофича “...асарнинг даражасини баҳолаш мезони маданияти, тили ёки у яратилган давр- дан қатъи назар, буюк ёзувчи ўз фикрларини бутун башариятга, ҳар биримиз- га етказиб бера олишидир. Шунинг учун ҳам бу жаҳон адабиёти дейилади... Қодирий ана шу маррани б