Adabiy til va jonli so‘zlashuv tili

Аннотация

O‘zbek adabiy tili tarixi shakllanishi jamiyatning iqtisodiy va siyosiy rivo- jlanish omillari bilan yaqin aloqada bo‘lgan ijtimoiy fikrlar tarixi, madaniyati va adabiyot tarixi bilan uzviy ravishda bog‘langan. Ammo tilning barcha xususiyat va tomonlari hamma vaqt ham jamiyat hayotidagi iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarni bevosita, bir xilda aks et- tiravermaydi. O‘z navbatida, tarixiy taraqqiyotning turli davrlarida til qurilishida va uning xizmat qilish sohalarida yuz beradigan o‘zgarishlar ham jamiyatning rivojlanishi bilan bir xil darajada bog‘langan emas. Tayanch iboralar: O‘zbek adabiy tili tarixi, o‘zbek adabiy tilining mohiyati va mundar- ijasi, yangi tushunchalar, so‘z va iboralar, grammatik qurilishi, yangi shakllari, tilshunos, o‘zbek filologiya fani, tarixiy grammatika, til hodisalari, til qurilishi. Ўзбек адабий тили тарихи ўзбек адабий тилининг моҳияти ва мундарижа- си ҳақидаги, унинг ташкил топиши ва ривожланиш босқичлари тўғрисидаги фан сифатида ХХ аср бошларида юзага келди. Шундан кейин ўзбек адабий тили янги тушунчаларни англатувчи сўз ва иборалар билан бойиди, унинг грамматик қурилиши янги шакллар билан тўлдирилиб, анча силлиқлашди. Бу фаннинг вужудга келишида йирик ўзбек олимлари F. Абдурадмонов, У. Турсунов, С. Муталлибов, Э. Фозилов, А. Рустамов, Ш. Шукуров, Б. Уринбоев кабилар билан бир қатор рус олимлари В. В. Радлов, С. Е. Малов, А. К. Боров- ков, А. Н. Кононов, Н. А. Баскаков, А. М. Шчербак сингари бир қатор тилшу- нослари муносиб ҳисса қушдилар. Бу фаннинг шаклланиши ўзбек филоло- гия фанининг йирик ютуқларидан бири ҳисобланади. У тил қонуниятларини, унинг шаклланиш ва ривожланиш хусусиятларини ўрганиш имкониятларини яратиб беради. Ўзбек адабий тили тарихи шаклланиши жамиятнинг иқтисодий ва сиёсий ривожланиш омиллари билан яқин алоқада бўлган ижтимоий фикрлар тари- хи, маданияти ва адабиёт тарихи билан узвий равишда боғланган. Аммо тил- нинг барча хусусият ва томонлари ҳамма вақт ҳам жамият ҳаётидаги иқти- содий ва сиёсий ўзгаришларни бевосита, бир хилда акс эттиравермайди. Ўз навбатида, тарихий тараққиётнинг турли даврларида тил қурилишида ва Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 100 унинг хизмат қилиш соҳаларида юз берадиган ўзгаришлар ҳам жамиятнинг ривожланиши билан бир хил даражада боғланган эмас. Ўзбек адабий тили тарихининг ўрганадиган соҳаси, унинг тарихий грамма- тика билан боғлиқлиги ва ундан фарқлари қуйидагилардан иборат: 1. Тарихий грамматика ўзбек тили ҳодисаларини, тилдаги хилма-хил нарса- лар мажмуйини ўрганади. Ўзбек адабий тили тарихи эса фақат ўзбек адабий тилига хос услубларни, услубий ҳодисаларни ўрганади. 2. Тарихий грамматика тил ҳодисаларини маълум бир тизимда олиб қарай- ди, уларни умумлаштириш, мавзулаштириш (абстракция килиш) асосида ўр- ганади. Ўзбек адабий тили тарихи эса ёзма ёдгорликлар тили тарихи бўлганлиги- дан; ўзбек тили ҳодисаларини, ундаги нарсаларни матн ичида олиб қарай- ди. Ўзбек адабий тили тарихи бу матнларни тили бўйича мавзуларни умум- лаштирмайди, балки уларни фақат жамлайди, маълум гуруҳга кирган матнлар тилининг ўхшаш хусусиятларини умумлаштиради, бошқа гуруҳ матнлардан фарқини аниқлайди, адабий тилнинг турли услубларини, уларнинг вазифа доирасини ва ривожланишини текширади. 3. Тарихий грамматика асосан тил тузилмасини, тил қурилишини текшира- ди. Ўзбек адабий тили тарихи эса Ўзбек тилининг “адабий бўлмаган” форма ва услублар билан ўзаро муносабати, тарихини ҳамда адабий тилнинг ижти- моий вазифалари тарихини ўрганади. Шундай қилиб, ўзбек адабий тили тарихи мустақил фан сифатида ўзаро боғланган уч томон: а) адабий тил тузилиши тарихи ёки адабий тил услублари тарихи томони; б) адабий тил билан тилнинг “адабий бўлмаган” услубларининг ўзаро му- носабати тарихи томони; в) адабий тилнинг ижтимоий вазифалари тарихи томонининг узвий бирли- ги асосида ташкил топади. Ўзаро боғланган ана шу уч соҳа ўзбек адабий тили тарихи фани ўрганади- ган мавзуни ташкил этади. Ўзбек адабий тили тарихи фани ўрганиладиган тил ҳодисаларининг турли томонларини қамраб олиши жиҳатидан кўп қирралидир. Бу эса илмий тек- ширишнинг хилма-хил усулларидан (анъанавий, тарихий-қиёсий, тузилмали) фойдаланиш имкониятини беради. Демак, ўзбек адабий тили тарихи ўрганадиган соҳа бевосита Ўзбек ада- бий тилидир. Тил тараққиётининг юқорида кўрсатилган уч томони ва адабий тил тарихини ўрганишнинг уч жиҳата нуктайи назаридан унинг тараққиёт даврларини аниқлаш имкониятини берувчи тил тизимининг қуйидаги асосий белгиларини кўрсатиш мумкин. Бу белгилар эса тил тараққиёти даврларини, босқичларини аниклаш имкониятини беради: 1. Адабий тил услубларининг микдори, уларнинг ўзаро муносабати ва ижтимоий вазифалари. 2. Адабий тил услубларини, унинг турларини аниқлашда асос бўлган ту- зилма ва функционал белгилар. 3. Адабий тил тузилмаси, унинг кўлами ва ижтимоий вазифалари ҳамда у билан жонли сўзлашув нутқи кўринишларининг ўзаро боғлиқлиги. Ҳар бир давр адабий тил тизимини баён этиш синхрон тарздагина бўлиб STARS Internatio