Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida qulay ishbilarmonlik muhitini rivojlantirish masalalari

Аннотация

Ushbu maqolada oliy ta’lim muassalarida jahon tarixi fanini o‘qitishning dolzarb masalalari, xususan, so‘nggi yillarda tarix fanini o‘qitish bo‘yicha asosiy yondashuvlar, zamonaviy qarashlar hamda ularning ta’lim sifatiga ta’siri bilan bog‘liq jihatlar ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, tarix ta’limi sifati va mazmuniga ta’sir qilayotgan holatlar tavsiflangan. Mazkur o‘zgarishlarning talabalarni tarixiy jarayonlarni o‘rganish, turlicha yondashuvlarni bilish va tushunishga yordam beradigan ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: tarix fanini o‘qitish, jahon tarixi, formatsion yondashuv, sivilizatsion yondashuv, zamonaviy qarashlar. Тарих таълим тизимида энг муҳим вазифаларни - ўқитиш, ривожлантириш ва тарбиялашни амалга оширади. Хусусан, ўтмиш хотирасини сақлаш орқа- ли талабалар онгига фуқаролик фазилатларини сингдириш имконини беради. Тарих таълими ёшларда масъулият, меҳнатсеварлик, Ватанга муҳаббат, ижти- моий аҳамиятга эга ишларни бошқаришда иштирок этишга тайёрлик, ҳуқуқ ва мажбуриятларни рўёбга чиқариш, ўз қобилиятларини максимал даража- да ривожлантириш каби фазилатларни ривожлантиришга қаратилган. Бугун тарих таълимнинг янги йўналишларини, жумладан, тарихни ўрганиш ва та- лабаларнинг тарихий билимларини ривожлантириш йўналишларини танлаш олдида турибди. Тарих фанидан давлат таълим стандарти мазмуни ва унга ажратилган ўқув вақти билан боғлиқлигини таҳлил қилиш нафақат тарих фанини, балки уни ўқитиш самарадорлигини ҳам йўқотиш хавфини таъкидлаш имконини бера- ди. Таълим жараёнида таълим вазифалари ҳам амалга оширилганлиги сабаб- ли университет тарих фанини ҳам шу йўналишга йўналтириш мумкин. Аммо ўқув дастурини мафкуралаштиришга қайтиш мумкин эмас, шунинг учун за- монавий тарихни ўргатишда жаҳон тарихининг минг йилликлари давомида яратилган, миллий қадриятлар билан узвий боғлиқ бўлган умуминсоний маъ- навий қадриятларига устувор аҳамият бериш муҳимдир. Тарих курсини ўрганишдан мақсад шахсни маданий-тарихий контекстга ки- Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 204 ритиш, ўз-ўзини цивилизациялашган вақт-маконга йўналтириш бўлиши ке- рак. Шунинг учун талабалар учун фактологияни эмас, балки воқеа тарихини мактаб тарих курсида ўрганганликлари сабабли тарих фалсафасини ўрганиш кўпроқ долзарбдир, чунки у мустақил фикрлашни шакллантиришга ҳисса қў- шади, ривожланишнинг асосий йўлларини тавсифловчи дунёқарашни кен- гайтиради, инсоният жамияти ва кўп жиҳатдан ҳақиқий тарихий маконни тар- тибга солади. Университет тарих курси учун асосий вазифа тафаккур тарихийлигини ри- вожлантиришдир. Тафаккур тарихийлиги маълумотли замонавий шахс мада- ниятининг энг муҳим кўрсаткичларидан бири бўлиб, унинг чексиз фактлар қаторида воқеаларни адекват баҳолаш қобилиятини тавсифлайди. Тафаккур- да тарихийликнинг йўқлиги, кўпинча, ўтмиш воқеаларининг бугунги кун ме- зонлари билан баҳоланишида намоён бўлади. Тарихни ўқитиш жараёнида тафаккур тарихийлигини шакллантириш учун, имкон қадар ҳақиқатга яқин билимга эришиш учун ушбу фаннинг методоло- гик асослари ва уларнинг ижтимоий тараққиётни тушунишдаги аҳамиятини кўриб чиқишга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Чунки тарихни қайта қуриш жараёнининг ўзига хослиги туфайли тарихни тўлиқ билиш мумкин эмас. Та- рих фанининг ривожланиши жараёнида мутлақо бошқа кўплаб методологик ёндашувлар ишлаб чиқилди ва шаклланди. Совет даврида кенг тарқалган марксистик назарияга мувофиқ, жаҳон та- рихий жараёнини ижтимоий-иқтисодий формациялардаги кетма-кет ўзгари- шлар жараёни сифатида кўрсатиш одатий ҳол эди. Бироқ марксистик-ленинча назария тарихий жараённи ўрганишнинг ягона методологияси сифатида тез орада совет давридаги илмий тадқиқотларни тўхтатиб қўйди ва тарих фани ва тизимнинг ривожланишига ҳеч қандай ижобий таъсир кўрсатмади. Марк- сизм-ленинизм методологияси мамлакатлар ва халқлар тарихий тараққиёти- нинг хилма-хиллиги ва мураккаблигини эътиборсиз қолдириб, ўтмишни схе- матиклаштирди; жамиятдаги синфларга эътибор қаратиб, инқилобийликни мутлақлаштирди ҳамда халқларнинг маънавий даражасига аҳамият бермади. Формацион ёндашув социализм қуриш назарияси ва амалиёти ҳамда теги- шли таълим ва тарбия назарияси доирасидан ташқарига чиқишга имкон бер- мади[6, с. 31]. Марксистик парадигмани рад этиш янги методологияни излашга олиб кел- ди. Аммо бу жараён тугалланмаган ва ҳозирда тарих фанида тўпланган та- жрибани қайта кўриб чиқиш давом этмоқда, чунки бугунги кунгача универ- сал методология мавжуд эмас. МДҲ давлатларида формацион назариянинг ўрнини босадиган бошқа на- зария сифатида цивилизациявий ёндашув тайёр когнитив парадигма сифа- тида кенг тарғиб қилина бошлади [1, с. 31]. Унга кўра, кишилик жамияти та- раққиёти, бу назарияга кўра, алоҳида ижтимоий тизимлар – цивилизациялар тараққиёти даврлари йиғиндисидир. ХХ-ХХI асрлар бошидаги цивилизациялар назарияси формацион ёндашу- внинг ўрнини босувчи, универсал парадигма сифатида фаол кўриб чиқила бошланди, чунки у ҳам аввалги каби миллий анъаналарни ўрганишга, милли