PROZOPALGIYANI DAVOLASHNING ZAMONAVIY ASPEKTLARI

Аннотация

Bugungi kunda prozopalgiya zamonaviy tibbiyotdagi engdolzarb muammolardan biri bo’lib, uch shoxli nerv nevralgiyasi va boshqa kranial nevralgiyalar, tishlar va paranasal sinusitlar, degenerativ o'zgarishlar yoki bo'yni umurtqasining shikastlanishi, migren, klasterli bosh og'rig'i, chakka pastki jag` bo`g`imi arteriti, temporomandibular bo'g'im sindromi, karotidiniya, bosh suyagi, orbita va nazofarenks asosi o'smalari tufayli yuzaga kelishi mumkin. Ushbu maqolada prozopalgiyani davolashning zamonaviy aspektlari haqida so’z boradi. Kalit so’zlar: prozopalgiya, uch shoxli nerv, yuzdagi og'riqlar, orofatsial og'riqlar, nevralgiya. Muammoning dolzarbligi. Og'riq fiziologik va ekspansiv holat bo'lib, markaziy asab tizimining yuqori qismlarining og'riq sezuvchanligi (somatosensor markazlar), biologik, psixologik va ijtimoiy omillar ishtiroki va faoliyatiga bog'liq bo'lgan chuqur psixofiziologik holatdir [1, 2]. Prozopalgiya - bu yuz sohasidagi barcha og'riq sindromlarini o'z ichiga olgan klinik atama bo’lib, bugungi kunda zamonaviy tibbiyotdagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi [2]. Prozopalgiya uch shoxli nerv nevralgiyasi va boshqa kranial nevralgiyalar, tishlar va paranasal sinusitlar, degenerativ o'zgarishlar yoki bo'yin umurtqasining shikastlanishi, migren, bosh og'rig'i, chakka-pastki jag’ bo`g`imi (ChPJB) artriti, ChPJB og’riqli sindromi, karotidiniya, bosh suyagi, orbita va yutqun asosi o'smalari oqibatida yuzaga kelishi mumkin. Prozopalgiya 116 Международная научная-практическая конференция neyrogen, qon tomir, simptomatik, miyogen, psixogen va atipik bo'lishi mumkin [1,3]. Yuzdagi og'riqlar klinik amaliyotda stomatologlar, nevrologlar, oftalmologlar, otorinolaringologlar va neyroxirurglar duch keladigan eng keng tarqalgan hamda tibbiy va ijtimoiy muammolardan biridir. Yuz og'rig'i uchrash chastotasi ancha yuqori bo'lib, yiliga 100 ming kishidan 26,8-38,7 holatda uchrashi mumkin [5,6]. Aholining taxminan 7% surunkali orofatsial og'riqlarga ega. Yuz og'rig'i turlari orasida eng keng tarqalgani trigeminal nevralgiyadir. JSST ma'lumotlariga ko'ra yangi tashxis qo'yilgan trigeminal nevralgiya holatlarining yillik chastotasi 100 000 aholiga 3-5 kishini tashkil qiladi, AQShda - 15 tagacha, Rossiyada - 5. Ayollar va erkalar orasidagi nisbat 3:1 ni tashkil etadi [7]. Yuzdagi og'riqlar asosan rivojlanish mexanizmiga ko'ra quyidagicha tasniflanadi: qon tomir, neyrogen, miogen, psixogen, simptomatik, atipik prozopalgiya va og'riqli oftalmoplegiya. Yuzdagi qon tomirlari og'rig'iga to'plamli sefalgiya, paroksismal hemikraniya, Xorton kasalligi, idiopatik sefalgiya (IS), SUNCT sindromi kiradi. Neyrogen prozopalgiyaga uch shoxli va glossofaringeal nervlarning nevralgiyasi, ganglionit va yuz sohasi ganglionlarining ganglionevriti kiradi. Etiologiyasiga ko'ra simptomatik prozopalgiya oftalmogen, odontogen, otorinogen, visserogenga bo'linadi. Atipiklarga tasnifda ko'rsatilgan prozopalgiya turlarining birortasining klinikasiga mos kelmaydigan og'riqlar kiradi. Ko'pincha ular bir nechta patogenetik mexanizmlarning kombinatsiyasidan kelib chiqadi va psixogen komponentga ega [7]. Klinik amaliyotda yuzning mushak-somatik disfunktsiyasi tufayli yuzning eng keng tarqalgan og'rig'i. Ular barcha prozopalgiyalarning taxminan 65-70% ni tashkil qiladi, neyrogen og'riqlar esa 25-30% hollarda uchraydi. Og'riq sindromining kuchayishiga olib keladigan asosiy etiologik omillar: yomon odatlarning mavjudligi, hissiy haddan tashqari kuchlanish, chaynash mushaklarining ortiqcha yuklanishi va gipotermiya. Surunkali og'riq, o'tkir og'riqdan farqli o'laroq, signalizatsiya va himoya funktsiyalaridan mahrum va jarohatni davolashga qaratilgan bemorning xatti-harakatlarini optimallashtirishga hissa qo'shmaydi. Surunkali og'riq mustaqil og'riqli holatga aylanadi. Surunkali 6 oydan ortiq davom etadigan og'riqni anglatadi. Davolashda prozopalgiyaning turi va etiologiyasiga qarab yallig'lanishga qarshi, antigistamin, kortikosteroid, sedativ va psixotrop dorilar qo'llaniladi. Agar kerak bo'lsa, kompyuter (KT), miyaning magnit-rezonans tomografiyasi (MRT), magnit-rezonans angiografiya, termal tomografiya, miya tomirlari va bo'yinning yirik asosiy tomirlarining ultratovush tekshiruvi, sensorometriya, elektroensefalografiya, tishning rentgenografiyasi, ortopantomogramma, paranasal sinuslar va temporomandibular bo'g'im rentgenografiyasi, otoskopiya va faringoskopiya, ko'z ichi bosimini o'lchash, ko'z tuzilmalarini tekshirish o`tkaziladi [8]. Yallig'lanish o'zgarishlarini aniqlash uchun klinik qon tahlili buyuriladi. Zamonaviy neyroxirurgiyada prozopalgiyaning har xil turlari bilan jarrohlik yo'li bilan kurashishga imkon beruvchi bir qator samarali usullar va texnologiyalar mavjud. Usullarning har biri ma'lum kamchiliklar va afzalliklarga ega va yaxshi natijalarga erishish uchun uni qo'llash bo'yicha ko'rsatmalarni aniqlashtirishni talab qiladi [2, 3]. Jarrohlik muolajalari bo'yicha ko'plab maqolalarga qaramay, yuzdagi neyropatik og'riqlarning ko'p tur