Ўрмон хўжалиги тасаруфидаги қишлоқ хўжалиги яйлов ерларини деградацияга учрашининг асосий омиллари

Аннотация

Мақолада ўрмон хўжалигининг яйлов ерлариида деградацияга учрашининг олдини олиш ва самарали фойдаланиш, уни ташкил этиш борасидаги илмий ва амалий ишлар. Иқлим ўзгариши шароитида яйлов ерларидан фойдаланишни лойиҳавий усуллари бўйича маълумотлар ва тавсиялар келтирилган. Калит сўзлар: Тоғ олди ва чўл яйловлари, пичанзорлар, деградация жараёнлари, яйловлар тадқиқоти. Мавзунинг долзарблиги Маълумки, дунёда иқлим ўзгаришининг қишлоқ хўжалигига таъсири ёмон оқибатларга олиб келмоқда. Ўзбекистон Республикаси ер фонди тоифалар ичида қишлоқ хўжалиги ерлари республканинг умумий ер майдон (яъни 44892,4 минг га) нинг 20761,6 минг гектарни ташкил етади [3]. Бу дегани қишлоқ хўжалиги ерларимиз умумий ҳисобда республиканинг 46,08 % ни ташкил етмоқда. Қишлоқ хўжалигига кирувчи екин ерлар, лалми ерлар, бўз ерлар, боғлар, яйлов ва пичанзорлар билан қопланган ерларда ҳозирги кунда ерозияга учраш ҳолатлари, деградацияга олиб келувчи омиллар, антропоген омиллар йил сайин ортиб қишлоқ хўжалиги ерларига салбий таъсир қилмоқда. Ҳавонинг йил сайин исиб бориши, ёғингарчиликни камлиги, баъзи экин ерларимизга сув етишмовчилиги нафақат бизда балки бу глобал муаммоларга айланиб бораётгани дар ҳақиқатдир. Чорвачиликни ривожлантириш авваламбор, аҳолини гўшт ва сут махсулотларига бўлаётган талабни ошиб бориши яйлов ерлардан фойдаланишни янада орттиради [4]. Қишлоқ хўжалигидаги яйлов 263 ва пичанзорлар билан банд ерлар 21102,5 минг гектарни (жами қишлоқ хўжалиги ер майдонини 43% ни) ташкил етади. Шундан, 17 млн. 415 минг гектари чўл ҳудудида, 3 млн. 687 минг гектари тоғ ва тоғ олди ҳудудларида жойлашган. Яйлов ва пичанзорларнинг 3 млн. 282 минг гектари ўрмон хўжаликларига доимий фойдаланиш ҳуқуқи билан, 194 минг гектари саноат ва мудофаа мақсадларига доимий фойдаланиш ҳуқуқи билан, 9 млн. 393 минг гектари қишлоқ хўжалиги корхонларига ижара асосида ажратиб берилган. Қолган 8 млн. 233 минг гектари, шундан 1 млн. 635 минг гектари вақтинча тарқатилмасдан, 6 млн. 598 минг гектари йиллар давомида давлат заҳирасида фойдаланилмасдан турибди. Яйлов ва пичанзорларда ҳозирги пайтда чорвани ортиқча боқиш ва ёппасига човани ўтлатиш ҳолатлари натижасида яйлов ерларида ерозия ҳолатлари учраши ва яйлов ерларида деградация учрас ҳолатлари йил сайин кузатиляпти. Геоботаника мониторинг ишларида кузатувлар олиб борилиб яйлов майдонларни 16,4 миллион гектари (78 фоизи) инқирозга учрагани ва 20 фоизи ҳозирги кунга келиб мамлакатдаги яйлов ва пичанзор ўсимликлар сони ҳамда турлари камайиб, маҳсулдорлик 2 баробарга қисқарган (1- жадвал). 1-жадвал Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бўйича яйловларнинг тақсимланиши (Давергеодезкадастр МХ 2015-2019 йй.) Майдони Майдони Майдони Майдони Майдони Майдони Ҳудудлар номи (минг,га) (минг,га) (минг,га) (минг,га) (минг,га) (минг,га) 2015 й 2016 й 2017 й 2018 й 2019 й 2020 й Қорақалпоғистон 5275,1 5277,5 5277,7 5278,4 5277,8 5175,6 Республикаси Андижон 21,3 21,2 21,2 21,2 21,0 21,1 вилояти Бухоро вилояти 2543,2 2543,0 2541,3 2540,8 2530,4 2558,1 264 Жиззах вилояти 757,8 757,8 757,8 757,7 750,5 726,7 Қашқадарё 1415,3 1408,4 1408,4 1407,3 1407,1 1406,8 вилояти Навоий вилояти 8745,6 8745,3 8745,0 8737,7 8747,6 8762,3 Наманган 152,4 152,4 151,4 151,2 151,1 150,8 вилояти Самарқанд 793,8 797,9 797,7 797,3 797,1 797,1 вилояти Сурхондарё 830,9 830,9 830,8 830,3 826,7 826,5 вилояти Сирдарё вилояти 20,5 20,4 20,3 20,2 20,3 20,5 Тошкент вилояти 436,1 440,0 439,9 440,2 440,0 437,6 Фарғона вилояти 23,5 23,5 23,5 23,5 23,5 23,4 Хоразм вилояти 110,1 110,1 109,4 109,4 109,4 109,3 Жами 21125,6 21128,4 21124,4 21115,5 21102,5 21015,8 Изоҳ:Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бўйича яйловлар ерларининг тақсимланиши. Давергеодезкадастр МХ 2015-20 йй чага маълумотлар асосида 6-йиллик яйлов ерларининг таҳлил маълумотлари [2- 3]. Тадқиқот натижалари ва уларнинг муҳокамаси Яйлов ерларни лойиҳалаш мамлакатимизга чорвачилик тармоғини ривожлантиришга жуда муҳим ечим ҳисобланади. Фермерлар ва ер эгаларига чорвачиликни ва ротацион яйловлар ерлардан фойдаланишга лойиҳа харитаси ёрдам бериш, тупроқ сифатини ва уни ривожлантирадиган кўплаб амалиётларни тарғиб қилувчи ердан фойдаланиш тармоғини қўллаб-қувватлаш, чорвачиликни қайта интеграциялашувидаги асосий таълимий, сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий тўсиқларни тўғридан-тўғри йўқ қилишга ечим бўлади [5]. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 23 апрелдаги “Маъмурий-ҳудудий бирликлар чегараларини белгилаш, ер 265 ресурсларини хатловдан ўтказиш ҳамда яйлов ва пичанзорларда геоботаник тадқиқотларни ўтказиш тартибини янада такомиллаштириш чорва- тадбирлари тўғрисида”ги 299-сон қарорига асосан Республикамизда яйлов ва пичанзорларда геоботаник тадқиқотлар амалга оширилиб келинмоқда [1]. Ушбу қарорнинг 3-иловасига асосасан “Яйлов ва пичанзорларда геоботаник тадқиқотларни ўтказиш” орқали Ўзбекистон Республикаси яйловларнинг ўсимликлар билан қопланганлик даражаси ўтказилган 10,8 млн гектар (жами майдоннинг яъни 51%) да геоботаник тадқиқот натиларига олиб борилди ва ҳолат бўйича таҳлил қилини