Изучение «Да Тан сы ю цзы» Сюань Цзана российскими историками

Аннотация

In this article, the author analyzes the work of the Buddhist monk Xuanzang, who visited the Central Asian region in the early Middle Ages, "Da Tan siyuy tzu" and other sources on the history of Central Asia, which are not equivalent with this source. This article addresses one of the most serious issues in early medieval Central Asian history. It is known that the travellers of Buddhist monks who visited the Central Asian region in the early Middle Ages, the information contained in them, are not yet available in Arabic-Persian sources and cover a relatively dark period, and the article fills this gap. Among them, Xuanzang's "Da Tan siyu tzu" stands out. Therefore, this article serves as additional material to the work published so far. Keywords and expressions: Buddhist tourists, Great Tan dynasty, Central Asian peoples, Chach, Iron Gate, indigenous culture, religious ties, trade relations, geogra- phical location of cities. Тан даври билан Марказий Осиё ижтимоий-сиёсий, тарихий муносабат- лари ўзининг чуқур илдизларига эга бўлиб, ҳозиргача дунё синологлари диққат марказида бўлиб келмоқда. Хусусан, Ўзбекистон ҳам бундан истисно эмас. Европа, рус ва ўзбек адабиётларида кўплаб таржималарда алоҳида қайдлар мавжуд. Ўзбек олимларидан т.ф.д. Аблат Ходжаев “Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар”1, т.ф.д., профессор Н.Э.Каримованинг “Сочинение Хуэй Чао как источник по истории Индии первой половины VIII в.”2, “Сочинение Хэ Чо «Ван У Теньчжуго Чжуань» -ценный источник по истории Южной и Центральной Азии” 3 , Америкада Селли Ҳовей Вриггинснинг “Шюань Занг билан Буюк Ипак Йўли бўйлаб саёҳат”4, Россияда Н.В. Александрованинг “Буюк Тан сулоласи даврида Ғарбий мамлакатлари ҳақидаги хотиралар”5 каби тадқиқотлари роҳиб Шюань Занг ҳақида ёритиб беради. Шунингдек, Тан сулоласи даврига оид “Да Тан си юй цзи” ( ўзбек тилида “Буюк Тан (давридаги) Ғарбий мамлакатлар хотира- лари”) номли хитой тилидаги манбадан Марказий Осиёга ташриф буюрган 1 А.Ходжаев.Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар. Тошкент, 2007. 2 Каримова Н.Э. Сочинение Хуэй Чао как источник по истории Индии первой половины VIII в. Ўзбекистон –Хитой: тарихий-маданий, илмий ва иқтисодий алоқалар ривожи мавзусидаги халқаро илмий-амалий конференция материаллари. 17 ноябрь, 2018. Тошкент.312-317 с. 3 Каримова Н.Э. Сочинение Хэ Чо «Ван У Теньчжуго Чжуань» -ценный источник по истории Южной и Центральной Азии. Общественные науки в Узбекистане. № 1-2/2018. 86-92 с. 4 Sally Hovey Wriggins. The Silk Road Journey with Xuanzang. Westview Press; Revised edition (November 27, 2003) 5 Н.В. Александрова. Сюань Цзан. Записки о западных странах (эпохи) Великой Тан (Да Тан Си Юй Цзи). Восточная литература, 2012. 232 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 будда сайёҳлари тўғрисида етарлича маълумотларга эга бўламиз. Юқорида келтирилган илмий тадқиқотларда Тан даври ички ва ташқи сиёсати ҳам кенг кўламда ўрганилган. Шунинг баробарида, у яратилган тадқиқотлар назарий томондан мазкур мақоланинг методологиясини аниқлаб олишда асос бўлиб хизмат қилди. Шунингдек, мазкур ўринда, ўрганилган манбаларнинг аксариятида Тан ва Марказий Осиё мамлакатларини ўртасидаги дипломатик алоқаларни ўрганишга катта эътибор қаратилади. Ваҳоланки, уларнинг муносабатларида жамиятда инсон тафаккури ва дунёқарашининг такомилида муҳим ўрин тутувчи маданий алоқалар тадқиқот нуқтаи-назардан деярли ўрганилмаган. Мақола ана шу жиҳатлари билан илмий қиммат касб этади. Хитойдан Ҳиндистонга буддавийлик динининг асл моҳиятини ўрганиш мақсадида сафарга отланган кўплаб будда руҳонийлари ҳам қайсидир маънода Ғарб мамлакатлар юзасидан Хитой ҳукумати учун расмий стратегик ахборот тайёрлашни мақсад қилиб олган эдилар. Хитой ташқи сиёсатида Ғарбий мамлакатларга қизиқишининг яна бир сабаби бу буддизм ўчоғи бўлган Ҳиндистонга айнан ғарб орқали бориш эди. Мазкур сабаблар туфайли Ғарбий мамлакатларга бўлган қизиқиш янада ортади. Хитойда буддизм ибодатхоналарининг ривожланиши учун маълум шароитлар яъни будда роҳибларининг кенг қатлами ва уларнинг жонкуяр- лиги талаб қилинарди. Буддизмга оид матнларга бўлган эҳтиёжнинг ортиши эса ғарбий ўлкалар орқали Ҳиндистонга боришни янада тезлаштирди. Хитой сайёҳларининг Марказий Осиё орқали Ҳиндистонга саёҳати давомидаги хотиралари акс этади. Тан сулоласи даврида Шюань Занг1 ўзининг 629-йилда бошланган Ҳиндистонга саёҳати давомида Ғарбий мамлакатлар, Марказий Осиё ҳақида бир неча маълумотлар ёзиб қолдиради. А.Ходжаевнинг “Буюк ипак йўли: муносабатлар ва тақдирлар” номли китобида Шюань Зангнинг Ғарбий мамлакатларга қилган саёҳати ҳақидаги фикрларига эътибор қаратсак. Олим Шюань Зангга Буюк ипак йўлида кўп маротаба юрган бир қария кўмак бергани ҳақида ёзади. Тан давлати чегарасидан ўтгандан сўнг Шюань Занг Турк хоқонлиги таъсири остидаги йўллар орқали давом этади. Иссиқкўлдан ўтгандан сўнг Суйе2 шаҳрига борганлиги ҳақида маълумотлар мавжуд. А.Ходжаев Хитой сайёҳини Суйе шаҳридан Чоч (Тошкент) га, сўнгра Сирдарё, Самарқанд ва Бухорога келган дея ёзади. Шюань Зангни Бухоро