«Сахаиф уль-ахбар»: важный источник средневековой истории

Аннотация

This article is devoted to the scientific analysis of the work of Munajimbashi Darwish Ahmad "Sahaif ul-Akhbar", which tells a short history from the origin of mankind to the Middle Ages of Muslim and Turkic dynasties. The main goal of the study is to analyze the literature and sources of creativity of that time and today, as well as to show the scientific and practical significance of scientific work. Also, the main task was to assess the role of the source in illuminating medieval history, to assess the detail and sequence of events in this historical work. In the study of the study, historical-comparative analysis, research methods from a historical-chronological point of view were used. Covering the history of the early period of mankind and up to the Middle Ages, the work covers the history of the statehood of the Arab and Turkic dynasties that ruled the Middle East and Central Asia, which increases the value and value of the work. Judging by the value of the work, the part associated with the history of the statehood of the dynasties that ruled in the territories of our country has not been studied. Only parts of the history of Khorezm, translated by Muhammad Yusuf Bayani, have been studied, and it can be seen that no research has been carried out to summarize other opinions on this issue. The study of the work shows that most of the analytical work on this topic was done only in Turkey. Taking into account such factors, we believe that research on this work should be encouraged in our country. In a word, this scientific work can not only describe events from Adam to the reign of Mahmud IV, a representative of the Ottoman Turkic dynasty, but also serve as a historical source on the history of our country. Keywords and expressions: “Sahoyif ul-akhbar”, Munajimbashy Dervesh Ahmed, Mohammed Yusuf Bayani, “Jame ud-duval”. Кириш. Сўнгги йилларда тарихимизнинг мавҳум ва очилмаган жиҳатла- рини ўрганиш, мавжуд манбаалар ҳамда янги топилган қўлёзмалар асосида тадқиқот олиб бориш масаласи давлатимизнинг илм-фан сиёсатида устувор масала даражасигача олиб чиқилмоқда. Биз тадқиқот учун танлаб олган 226 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 “Саҳойиф ул-ахбор” асари ҳам ўз даражасига кўра биз назарда тутган манбаалардан ҳисобланади. “Саҳойиф ул-ахбор” асар муаллифи Мунажжимбоши Дарвеш Аҳмад (туркча: Müneccimbaşi, Ahmed Dede1) асарда Одам Атодан бошлаб Усмонли турклар сулоласининг вакили Маҳмуд IV ҳукмронлиги сўнгги давригача бўлган воқеалар кетма-кетлигини баён этади. Дарвеш Аҳмад султон Маҳмуд IV даврида ўзининг аҳлоқи, одоби ва зукколиги учун “Мунажжимбоши” лавозимини эгаллайди. Айнан эгаллаган лавозими унга тахаллус бўлиб қолади. Унинг султон саройидаги фаолияти Султон Сулаймон II тахтга чиққач, узилади. У султон томонидан Мисрга сургун қилинади. Кейинчалик Дарвеш Аҳмад Макка ва Мадина шаҳарларига кўчиб ўтган ва айнан кўплаб асарларини Қоҳира, Мадина ва Макка шаҳарларида мусофирчиликда битган. Дарвеш Аҳмад айнан “Саҳойиф ул-ахбор” асарини Макка шаҳрида ёзиш- га киришган. Асар араб тилида ёзилган бўлиб, дунёнинг бир қанча тилла- рига таржима қилинган шу жумладан, турк, форс, инглиз, немис тилларига ҳам. “Саҳойиф ул-ахбор” асари Султон Аҳмад III даврида турк тилига шоир Надим томонидан таржима қилинган. Бу таржима 1867 йилда уч жилдда нашр қилинган ва ҳозирда Истанбулда қўлёзма фондида сақланади. “Саҳойиф ул-ахбор” асари бизнинг минтақада илк бор 1901 йилда Хива хонлиги тарихчиси Муҳаммад Юсуф Баёний томонидан эски ўзбек ёзувига таржима қилинган. Ҳозирги кунда бу асар Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида ва Хивадаги Маъмун академияси таркибидаги қўлёзмалар фондида сақланади. “Саҳойиф ул-ахбор” асарининг ҳозирги замонавий даврда ўрганилишига келсак, бир қанча туркиялик тадқиқотчилар асарнинг турли қисмларига мурожаат қилганликларини кўришимиз мумкин. Мисол учун 2 , Аҳмад Ағирикча (Ahmet Ağirakça), Нури Унлу (Nuri Ünlü), Ўмер Теллиоғлу (Ömer Tellioğlu), Мелис Кескин (Melis Keskin) ва Шейма Нур Темел (Şeyma Nur Temel) каби муаллифларни келтириш мумкин. Инглизчага илк кез 1954 йилда В.Минорский араб тилидан амалга оширганлигини кўришимиз мумкин. Покистонлик олим С.А.Ҳасан асарнинг Буюк Салжуқийлар қисмини инглизчага ўгириб, Кембриж университетида докторликни ҳимоя қилган. 1 https://islamansiklopedisi.org.tr/muneccimbasi-ahmed-dede 2 Ahmet Ağirakça (1983). Müneccimbaşı Ahmed Dede'nin Cami'ü'd-Düvel adlı eserinin Osmanlı Devleti'nin başlangıcından Fatih'in vefatına kadarki kısmının tenkidli metin nesri; Nuri Ünlü (1990). Camiu'd - Düvel (II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim Devri) müellif Müneccimbaşı Ahmet Dede: Tenkidli metin neşri; Ömer Tellioğlu (1994). Müneccimbaşı Ahmed B. Lütfullah'ın Cami'ü'd-Düvel'inden Hamdaniler kısmının metin neşri ve tercümesi; Melis Keskin (2015). Müneccimbaşı Ahmed B. Lütfullah'ın Sahâifü'l-Ahbârın'dan Moğollar kısmının günümüz harflerine aktarılması ve değerlendirilmesi; Şeyma Nur Temel (2017). Müneccimbaşı Ahmed Dede'nin Camiu'd-Duvel adlı eserinde Os