Омар Хайям – глубокий знаток мировоззрения

Аннотация

The formation of the national identity of each nation begins, first of all, with the realization of its spiritual values. The spiritual heritage of the peoples of the East has always been steeped in moral values. Well-known encyclopedic scholar, thinker, poet Umar Khayyam became one of the original masterpieces of the Eastern Renaissance due to his unique work, which had a great impact not only on the development of the Islamic world, but also the entire world civilization. The services of the translator and orientalist Shoislom Shomuhamedov, an expert on the works of Umar Khayyam, are of great importance in acquainting our people with the rubai of Umar Khayyam and the worldview of the thinker reflected in him. Although almost a thousand years have passed, the work of Umar Khayyam has aroused great interest among scholars, philosophers and poetry lovers. Even today, there are many philosophers, literary critics and linguists among our contemporaries who are interested in the work of the thinker and are interested in scientific research in order to study it in depth. The works of teacher Shoislom Shomuhamedov in this area serve as an important scientific source for us and for future generations. Keywords and expressions: Umar Khayyam, Oriental peoples, Shoislom Shomuhamedov, rubai, Islamic world, civilization. Кириш. IХ-ХII асрлар Ўрта Осиё ва Эронда илм-фан, фалсафа, маданият гуллаб-яшнаган давр бўлган ва у тарихда Шарқ ренессанси номи билан аталиб, нафақат Ислом дунёси, балки бутун башарият цивилизацияси тараққиётига катта таъсир кўрсатганлигининг гувоҳи бўламиз. Бу даврда Мусо ал-Хоразмий, Абу Наср Форобий, Ибн Сино, Абу Райҳон Беруний каби машҳур энцик- лопедик олимлар қаторида Умар Хайём ҳам бўлиб, у ўзининг ноёб ижоди билан Шарқ ренессансининг асл дурдоналаридан бирига айланди. Лекин Умар Хайём бутун дунёга, энг аввало, ўзининг фалсафий рубоийлари билан машҳур бўлган. Бугунги кунга келиб, улар дунёнинг деярли барча тилларига таржима қилинган. Умар Хайём рубоиётининг асл маъносини англаш учун аввало унинг ҳаёти ва ижодининг мазмунини билиш, фалсафий дунёқарашининг моҳиятини тушуниш керак. Умар Хайём рубоийларини ва унда ўз аксини топган мутафаккир дунёқараши билан халқимизни таништиришда машҳур ўзбек олими Шоис- лом Шомуҳамедовнинг олиб борган илмий тадқиқотлари, таржималари, илмий асарлари муҳим аҳамиятга эга бўлди. Умар Хайём рубоийлари чуқур фалсафий маънога эга эканлиги ҳамда нозик тасаввуфий услубда ёзилганлиги сабабли, уларни герменевтик таҳлил қилиш, яъни маъносини очиб бериш орқали таржима қилиш ўта мураккаб муаммодир. Бу ўз навбатида таржимондан илмий, фалсафий, бадиий тайёр- гарликни, шунингдек ноёб маънавий фазилатлар ва истеъдодни талаб этади. Ана шундай фазилатлар ва ноёб истеъдод эгаси – шарқшунос олим ва шарқ халқлари адабиётларининг оташин тарғиботчиси, машҳур шоир ва таржимон, мураббий ва жамоат арбоби, филология фанлари доктори, профессор Шоислом Шомуҳамедов эди. Олимнинг “Мумтоз форс адабиёти (Х–XV асрлар)”, “Форс- тожик адабиёти классиклари ижодида гуманизм тараққиёти”, “Форс-тожик 202 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 адабиёти классиклари” каби илмий асарларида Умар Хайём ижоди, илмий мероси, фалсафий дунёқарашининг моҳияти теран очиб берилган. Умар Хайёмнинг ҳаёти ва ижоди Умар Хайём Салжуқийлар даври ижтимоий-сиёсий, фалсафий ва илмий тафаккурининг энг атоқли намояндаларидан биридир. У Хуросоннинг ўша вақтдаги маркази бўлган Нишопур шаҳрида 1048 йилнинг 18 майида туғилди. Унинг вафоти ҳам аниқ ҳисобланган бўлиб 1131 йилнинг 4 декабрида 83 ёшида вафот этган. Олимнинг лақаби бўлган "Хайём" ("чодир тикувчи")дан маълумки, унинг келиб чиқиши ҳунарманд- лардан бўлган. Умар Хайём Хуросон ва Мовароуннаҳрнинг Балх, Бухоро, Самарқанд ва бошқа шаҳарларида ўқиб-улғайди. У ерда табиат- шунослик фанлари, фалсафа, мусулмон ҳуқуқи, фиқҳ ва тиббиёт илмини ўрганди. Забардаст олим бўлиб етишди. Ҳаким, яъни шифокор малакасига эга бўлди, лекин тиббий амалиёт уни кўп ҳам қизиқтирмас эди. Самарқанд ўша даврларда Шарқда тан олинган илмий ва маданий марказ бўлган. Самарқандда Хайём дастлаб мадрасада таҳсил олган, баҳс- мунозараларда бир нечта чиқишларидан сўнг, у ўзининг илмий ишлари билан барчани ҳайратда қолдирган. Шундан сўнг, уни устозлик даражасига кўтарилади. Кейинчалик у Бухорога кўчиб ўтиб, кутубхоналарида ишлайди, илмий изланишларини олиб боради. Ўн йил давомида олим Бухорода яшайди, машҳур математик ва астроном Собит Ибн Қурранинг, юнон математикларининг асарларини ўрганади. У 25-26 ёшида математика бўйи- ча ёзган рисолалари, уни замондошлари орасида, сўнгра асрлар давомида жаҳон илми аҳлига танитган. Кейинчалик у ўз даврининг таниқли олимларидан бирига айланди. У табиий фанлар, айниқса математика ва астрономия соҳасидаги йирик олим сифатида машҳур бўлган. 1074 йилда Умар Хайём Салжуқийлар султони Маликшоҳ томонидан пойтахт Исфаҳондаги расадхонага мутасаддилик лавозимига чақирилди. У ерда 471 ҳижрий йилнинг ўнинчи рамазонида (1079 йилнинг 15 марти) узоқ астрономик изла