Происхождение и использование чисел в китайской культуре

Аннотация

This article provides information on the concept of numbers in Chinese. The fact that the number is known to be used in various tasks both in science and in everyday life, and the variety of mathematical quantities is also directly related to numbers is reflected in the article from the ancient Chinese example. At the same time, the ancient Chinese prophetic notes were also written about the "writing of the nest". In the article, the scientific research of many Russian and World Scientists on the number has been studied and examples of their views are given. Keywords and expressions: Chinese, Chinese language, numbers, mathematics, table, calculation system, prediction writing, number, type. Кириш. Лингвистик энциклопедик луғатда келтирилган таърифга кўра, хитой тили хитой-тибет тиллар оиласига мансуб тилларнинг бири ҳисоб- ланади. Шу билан бирга, “ушбу тил ўз оиласининг бошқа тиллари билан қариндош эмас”, деган фикр ҳам мавжудлиги қайд қилинади1 . Мазкур тил 1 Плунгян А.Почему языки такие разные? М.,1996.251-б 109 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 Хитой Халқ Республикасининг расмий тили бўлиб, унда сўзловчилар сони (1 млрд.дан ортиқ) дунёдаги бошқа тиллардан анча устун келади. Шунинг- дек, хитой тили Индонезия, Камбоджи, Лаос, Вьетнам, Мьянма, Малайзия, Таиланд ва Сингапурда (50 млн.га яқин сўзловчилар сони) кенг тарқалган. У БМТнинг 6та расмий тиллари ҳамда мазкур ташкилотнинг ишчи тиллари- дан бири ҳисобланади1 . Қадимги Хитойда адабий тил (вэньянь) эрамиздан аввал 1-минг йилли- гининг бошларида шевалар асосида шаклланган эди. Кейинги даврларда у оғзаки сўзлашув тилидан анчагина фарқ қилишига қарамай, XX асрга қадар классик адабий тил мавқеини сақлаб келган. Шу вақтнинг ўзида, эрамизнинг 1-мингйиллиги бошларида оғзаки нутқни ифодалайдиган янги ёзма тил (байхуа – содда, тушунарли тил”) вужудга кела бошлаган. Шимолий байхуа умумхалқ хитой тили (путунхуа – “умумий, тушунарли тил”)га асос солиб, XX асрнинг биринчи ярмида вэньянь тилини сиқиб чиқарди ва миллий адабий тилга айланди. Ҳозирги замон адабий тили 7 та асосий шева гуруҳларини ўз ичига олган шимолий шеваларга таянади. Шуни айтиш керакки, мазкур шевалар ўртасидаги фарқ жуда катта бўлгани боис, Пекин ёки Харбин (Хитой шимоли) аҳолиси, Шанхай (мамлакат маркази) ва Кантон (Хитой жануби) аҳолиси бир-бирини тушунмаслиги ҳам мумкин2. Хитой тили иккита – ёзма ва оғзаки шаклларда мавжуд бўлиб, унинг оғзаки сўзлашув ва ёзма-китобий шакллари бир-биридан анчагина фарқ- ларга эга. Ёзма тил қисқа, лўнда бўлса, сўзлашув тили эса, сўзлари кўп ҳисобланади. Ёзма-китобий тил асосан моносиллабик, яъни ҳар бир сўз битта иероглиф билан ёзилган битта бўғиндан иборат. Сўзлашув услуби эса, аксинча, асосан полисиллабик ҳисобланади3. Хитой тили товушлари – ундошлар ва унлилар (фонем сони борасида маълумотлардан якдиллик мавжуд эмас) – миқдор жиҳатидан чегараланган тонлашган (оҳанглашган) бўғин (4 та тон ва турли тон /оҳангдорлик/даги 1324 та бўғин)ларга ажратилади. Бўғинларга бўлиниш морфологик жиҳат- дан маънога эга, чунки ҳар бир бўғин – бу морфема ёки содда сўзнинг товушли қобиғи ҳисобланади. Хитой тилидан сўз ясалишнинг асосий усули – сўз қўшилиш усулидир. Шакл ясалиши эса, асосан, феъл турига оид суффикслар орқали ҳосил бўлади. Кўплик шакли фақат шахслар, кишилик олмошларини ифодаловчи отларга хос ҳисобланади. Аффикслар катта миқдорда ва мунтазам эмас, агглютинация эса сўзлар ўртасидаги боғланиш, муносабатларни ифодалаш учун хизмат қилмайди. Хитой тилининг тузилиши изоляцион бўлиб қолмоқда, яъни сўзлар флексияга эга эмас ва морфологик ўзгаришлардан холидир. Кўпгина сўзлар 1 Лингвистик луғат .,М.,1990, 225-б. 2 Плунгян А.Почему языки такие разные? М.,1996.252-б 3 Смертин Ю.Г. Китайская классическая поэзия. Краснодар, 1999.,26-с. 110 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 гапдаги ўрнидан келиб чиқиб, от, феъл ёки сифат вазифасини ўзгармаган ҳолда бажариши мумкин. Шунинг учун ҳам хитой тилида синтаксис морфо- логиядан устун келади. Айрим олимлар хитой тилида сўз туркумларининг мавжудлигини инкор қилишади1 . Ушбу нуқтаи назар нафақат умумназарий жиҳатдан2 , балки аниқ бир тил материалларини тадқиқ қилиш асосида ҳам рад қилиш мумкин3. Хитой тили синтаксиси номинатив тузилиш, грамматик маъновий сўзлар таркиби (аниқловчи доим препозицияда келиши) билан ажралиб туради. Бу тилга мураккаб (қўшма), боғловчили ва боғловчисиз гаплар тизими хос. Хитой тили иероглифик ёзувдан фойдаланади. Ҳар бир иероглиф товуш жиҳатдан тонлашган бўғинга, маъно жиҳатдан эса – сўз ёки морфемага мос келади. В.В. Ивановнинг фикрига кўра, ёзувнинг хусусиятлари (характери) бевосита у ёки бу маданиятнинг хусусиятларини шакллантиради. У таъкид- лашича, “қадимги хитой маданиятининг иероглифик характери (хослиги) унинг ўзгача, маълум даражада алифбога тескари йўналтирилишга кўмак берган”. Бу “ўзгача йўналтирилиш” сон категорисининг маданий аҳамиятига тааллуқли: “Юнонларнинг ҳар бир ҳарфи нафақат товуш, балки сон маъ- носини (α – 1, β – 2, γ – 3 ва ҳ.к.) ифодалаган