Структура произведения Бабура «Мубайин» и семантика терминов, обозначающих хадж и умру

Аннотация

The study and research of written sources related to language learning serves as a mainstay for the development of this field. Therefore, the role of the work of Zakhiriddin Muhammad Babur "Mubayin" in the development of our literary language and national literature is invaluable. The aim of the author's work was a poetic and clear explanation of the science of Sharia to his son Humayun. By the 15th - 16th centuries, the lexical layer of the Old Uzbek literary language had become significantly poorer. Purely Turkish words have been replaced by Arabic, Persian and Tajik. This, in turn, alienated the general public from science and education. This led to the crisis of the old Uzbek literary language. Babur, who understood the process correctly, tried to use pure Turkish words in his works. With this work, Zakhiriddin Muhammad Babur contributed to the development of the Uzbek literary language, the history of the Uzbek literary language, terms, words and phrases in the religious and philosophical spirit of the Uzbek literary language, as well as to the science of Sharia. During the writing of the mubayyn, the artist again introduced obsolete Turkic words into the history of the Uzbek literary language. He also strove to write a work that would be convenient, easy and understandable for the reader of that period. As a result, Mubayin became popular among the people of his day. Keywords and expressions: Zahiriddin Muhammad Babur, Mubayyin, asar, hajj, umra, ammalar, atama, istiteat, ofaqiy, ifrat, qiran, tamattu ', wuquf-i muzdalifa, hajaru-l-aswad. Ўзбек адабий тили тарихий тараққиётида лексик қатлам ривожини улуғ аждодларимиз ижодий мероси бойитган. Ўзбек адабий тили тарихида фиқ- ҳий атамаларнинг шаклланиши ва тарихий тараққиёти узоқ асрларга бориб тақалади. Унинг такомил босқичида, ислом даврининг таъсири катта. Бу таъсир натижаларини ўша давр ёзма манбаларида, айниқса, дин ҳуқуқига оид асарларда яхши кузатиш мумкин. Маълумки сўзлар атама сифатида ишлатилганда махсус маъно касб этади. Бир сўзнинг ўзи турли соҳаларда турли маъноларда келади. Масалан: рукун сўзи шеършуносликда вазн бўлагини билдирса, фиқҳда ислом асосини ва намознинг ички амалини билдиради. Вазн сўзи шеъриятда шеърнинг ёзилишини ва ўқилиш тартибини билдирса, тилшуносликда сўз шаклини билдиради. Луғавий маъноси уй бўлган байт сўзи назмий асарларда шеър- нинг икки мисрали бўлагини билдирса, нужум илмида толе буржини бил- диради. Шунинг учун фаннинг ҳар соҳасини тўғри ўзлаштириш ва ундаги атамаларнинг маъносини аниқлаш лозим. Шу боис ушбу тадқиқотимизни Бобурнинг мазкур асарида қўлланган ҳаж ва умрага оид атамалар семан- тикаси, яъни маъно хусусиятларини ёритишга бағишладик. “Мубаййин”нинг тузилиши. Заҳириддин Бобур бу асарини фарзандлари Ҳумоюн ва Комрон Мирзога ислом илмини чуқур эгаллашлари учун панд – насиҳат сифатида ёзиб қолдирган. Китоб назмининг сабаби фаслида муаллиф буни шундай баён этади: Дин-у донишда ҳар кун афзун бўл, Давлат-у бахт ила Ҳумоюн бўл. Комрон бўл, Жаҳонда, давлат кўр, 91 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 Юз туман обрў-йу иззат кўр1 “Мубаййин” исломий фарзларни баён қилувчи асаргина эмас, балки Бобур шеъриятининг энг ажойиб намуналаридан биридир. Бунга асарнинг ўз даврида кенг шуҳрат топганини, қўлёзма нусхалари Ўрта Осиё маданий марказларида қайта-қайта кўчирилганлигини далил тариқасида келтириш мумкин2. Асар ўзининг юксак бадиийлиги билан Бобур ижодидагина эмас, XVI аср ўзбек шеъриятида ҳам алоҳида ўринга эга. Асар ахлоқий-таълимий жиҳат- дан алоҳида аҳамият касб этади. У ўзбек адабиёти тарихида панд-насиҳат руҳида яратилган энг яхши асарлар қаторида туради. “Мубаййин” эски ўзбек адабий тилида битилган ажойиб асар. “Бобурнома”даги лингвистик маълумотлар, “Хатт-и бобурий” шоирни улуғ сўз санъаткори эканлигидан далолат беради3. “Мубаййин”даги шаръий атамалар изоҳи, шарҳи Бобурнинг атамашу- нослик соҳасида-да катта тажриба ва маҳоратга эга эканлигини кўрсатади. “Мубаййин” беш бўлим ва хотимадан иборат. Унинг илк бўлими Эътиқодиййа деб аталади. Қолган тўрт бўлим қуйидаги номларга эга: 1. Китобу-с-салот; 2. Китобу-з-закот; 3. Китобу-с-савм; 4. Китобу-л-ҳаж. Ҳар бир китоб муқаддима ва хотимадан иборат. Муқаддима таомилга кўра, басмала билан бошланди. Хотимада ҳамдала берилади. Эътиқодиййа илк бўлим бўлганлиги учун у ҳамд ва наътдан иборат. Китоб назмининг сабабидан кейин исломнинг беш фарзи: иймон, салот, закот, савм (рўза), ҳаж ҳақида умумий маълумотлар берилади. “Мубаййин”нинг “Китобу-с-салот” бўлимида намознинг тартиби ва намоз ичидаги амаллар баён этилган. Бу бўлимнинг ўзи ҳам ичида таҳорат, намоз, намоз турлари ва баъзи шаръий масалалар баёнидан иборат. Бунда қуйидаги масалалар ёритилган: 1. Намоз ўқиш учун адо этилмоғи керак бўлган ташқи фарз амаллар (Намоз фаройизининг баёни, Намоздан ташқари олти фарзнинг баёни); 2. Таҳорат учун ярайдиган сув (Сувнинг масойили); 3. Намоз ўқиладиган жойнинг таърифи (Намоз ўтарини масойили); 4. Кийим масаласи (Кийгулик масойили); 5. Аввалги, яъни ғализа нажоса