Влияние политической реальности в период правления уммавитов на литературу

Аннотация

The article explores the relationship between ancient Arab history, in particular, the political life of the caliphate and the Umayyads with the literature of that century. The author highlights how the political picture of the Umayyad era influenced literary life. It is well known, that the period of ruling of the Umayyad caliphs was full of endless wars, conflicts, instability, and yet, despite this, this is the era of great conquests in the history of the Arabs. At that time, when the unrest in the country was at its peak, as well as when the greatest things in the history of the Arabs took place, the Arab rulers themselves also made various speeches. The author of the article claims, that the appearance of numerous sects, groups, parties and other communities on the map of the political life of the Umayyads, constant wars and differences between them - inevitably led to the need for the art of public speaking. At the end of the article, the author carefully analyzes the speech of one of the governors of the Umayyads Ubaidullah bin Ziyad as an example of public speaking and literary heritage. Keywords and expressions: umayyad period, orators, orations, political struggle, rhetorics, literary tools, rhymed prose, strong influence, listeners. Адабиёт, у хоҳ шеърият, хоҳ наср бўлсин турли даврларда халқнинг сиёсий- ижтимоий, тарихий, мафкуравий ҳаётига ҳамиша ўз таъсирини ўтказиб келган. Яъни адабиёт: ёки жамият ёки халқ руҳининг ифодасидир.1 Араблар жоҳилият замонларида фақат ўз манзил маконлари, насл насабларини ифода этар, ўзларининг мақтовга сазовор фазилатлари билан фахрланишар; фахрли ишлари ҳақидаги ҳикоя ва қиссаларини қабилалараро кенг тарқатишар, ўзларининг ғаройиб унутилмас ишларини доимо қайд этишар эди. Бунда фақат араблар- гагина хос адабий руҳ ҳукмрон эди, Бундай руҳ арабларга оид ҳаётни энг яхши шаклда намоён этарди. Арабларда қабилавийлик ҳисси жўш урар ва уларда ўз қабилаларига нисбатан таассублик -тарафкашлик кучли эди.2 Араблар ислом дини келиши арафасида оғзаки шаклдаги наср: хитоба, мақоллар, ҳикматлар, васиятларнинг турли кўринишларига эга эдилар. 1 V.G. Belinskiy, Adabiy orzular G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti Toshkent-1977,5-bet V. G. Belinskiy Literal dreams. В. Г. Белинский “Адабий орзулар” Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. Тошкент-1977,5- бет 2Balag’atu annasr fil ‘asril ummaviyyi, The development of prose in the umeyyad period. Available at: http://theses. uiv-oran1. dz Balagatun 50 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 Аммо бу адабий мероснинг бирор қисмини ҳам ёзмас эдилар. Фақатгина, ҳатто шеърларини ҳам йўқолиб кетмасидан аввал оғиздан-оғизга нақл қилиб кўчиришар ва фарзандларини баъзи шеърлар хитобалар, мақолларни ёдлаш- га одатлантирар эдилар1. Ислом дини келиши билан у диний, сиёсий-ижти- моий ҳаётга катта таъсир ўтказди, худди шунингдек адабий ҳаётга ҳам2. Бу адабий таъсир лафзий жиҳатдан Қуръони Каримнинг ақлларни ҳайрон қолдирадиган даражадаги балоғати, фасоҳати ва мўъжизавийлиги орқали энг ав- вало уларнинг тилига таъсир этди. Маълумки, Қуръони Карим мусулмонларнинг илк маданий манбаси ҳисобланади, ундан араблар энг нафис ва энг дақиқ тасвир ифодаларини, энг таҳсинга лойиқ адабий услубларни мерос қилиб олганлар3. Жуда кўп араб адиблари, адабиётшунос ва танқидчилари араблардаги таҳ- синга лойиқ барча қадимий адабий асарлар Қуръони Каримнинг таъсири, унинг нафосати, унда зоҳир бўладиган чуқур тафаккур, улкан фаҳм-идрокдан руҳланиб дунёга келган, деган илмий ёндошувни бир овоздан қўллаб-қувватлайдилар.4 Қуръони Каримнинг нозил бўлиши адабий жанрлардаги ифода ва таъ- бирдаги аниқлик, жозибадорлик ва янгича тарздаги тасаввур суратлари яралишига ва инсониятни яхшиликка чорловчи диннинг буюк руҳи билан суғорилган янгича адабий жанрлар ва асарлар туғилишига туртки бўлди. Яшаш тарзи ўзгарди, ҳаётнинг ижтимоий, адабий жабҳаларида сезиларли ўзгаришлар рўй берди. Бунинг сабаби араблар шавкатли вазифани елка- ларига олган эдилар, бу вазифа ислом келишидан бир оз аввалроқ ҳукмрон бўлган фосид қадриятларга қарши курашишни мақсад қилган эди. 5 632 йил Муҳаммад пайғамбар вафотидан сўнг давлат тизгинини унинг ворислари –халифалар эгалладилар. Улар бир пайтнинг ўзида ҳам бутун мусулмон умматининг диний раҳнамолари –имомлар ва феодал ҳукмдорлар- амирлар вазифасини бажарар эдилар.6 Бироқ халифа Усмоннинг ўлдирилиши(656й) ислом тарихини ўзгартир- ган воқеа бўлди. Шу ондан бошлаб, халифаликни ким бошқариши кераклиги фақат қўлда қилич билан ҳал қилинадиган бўлди.7 1Balag’atu annasr fil ‘asril ummaviyyi ,The development of prose in the umeyyad period. Available at: http://theses. uiv-oran1. dz Balagatun 2Ahmad Amin Fajrul islam T 10,s 195,Darul kitabil arabiyyi ,Bayrut 1969/Ahmad Amin The dawn of islam. Аҳмад Амин “Фажрул ислам” Т 10,с 195,Дарул китаб ал арабиййи ,Байрут 1969. 3 Muhammad Abdul Mun”im Xafaaji Al hayaatul adabiyyu ba’da zuhuuril islaam . s-17. Daarul jiil Bayrut 1990/Muhammad Abdul Mun’im Literary life after appearance