Постепенное развитие арабской науки о сновидениях

Аннотация

The present article dwells upon the chronological significance of the studies of Arab scholars of the Middle Ages on the science of `arūḍ. Including, there is a description ranging from the system created by the founder of the `Arūḍ science, Khalīl ibn Ahmad, to the principles of formation and development from his followers. The first sources about the `arūḍ theory, created after Khalīl ibn Ahmad, are the works of Abul Hassan al-Ahfash and Abu Ishāq al-Zujāzh. With their deep and complete explanations of the theoretical foundations of `arūḍ, the sections on `arūḍ in encyclopedic works written since the 10th century are written by Ibn Abdu Rabbihī, Abu Abdullаh al-Khwarizmī, Ibn Rashīk al-Kairovanī, Yūsuf al-Sakkākī. Among the authors who have enriched `arūḍ in a certain way with their approach and look, one can list philologists such as Ibn al-Sarrāj, Sāhib ibn ‘Abbād, Ibn Jinnī and Maḥmūd al-Zamakhsharī. A scientist from Mā warā’ al- nahr Abu Nasr ibn Hammād Jawharī, who is separately noted in all studies on `arūḍ as the reformer of `arūḍ science, has a special place in scholarship. Starting from the 13th century, the poetic style of aruda is encountered. In particular, the most famous poems (qasīdah) of the classical period, such as Ar-Risala al-Andalusia, Qasīdah al-Khazrajiya, Qasīdah al-Khusna, briefly and conveniently illuminate the theoretical foundations of science, and are designed to memorize and memorizing `arūḍ. Through sources that fully embrace the theory of Arabic `arūḍ of the Middle Ages, which is included in the analysis in the article, one can get the impression of classical Arabic `arūḍ. Keywords and expressions: Arabic poetry, "The main book of `arūḍ ", "Kitab al- `arūḍ", "al-'Iqd al-Farid", "Mukhtasar fi al-`arūḍ "al-'Umda", " Qasīdah al-Khaz- rajiyya", “`Arūḍ al-Waqarati', al-Qistās. Кириш. Маълумки, ўрта асрларда араблар шеърни “вазнга туширилган маъно ифода этувчи қофияли нутқ” деб таърифлашган. Араб шеърияти эса уч таркибий қисмга ажратилади: 1. Аруз билими (ض ورعلا ملع), яъни арузнинг ўзи: у шеър битишда қўлла- ниладиган вазн турлари ва улардан фойдаланишда зарурияти сезиладиган қонун-қоидалар билан шуғилланади. 35 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 2 2. Қофия билими) يفاوقلا ملع(: қофияланиш тартиби, қофияланиш усуллари, қофияларни саралаш ва уларни тўғри ишлатиш, қофия турлари ҳамда шеър битишдаги вазн қолипларидан фойдаланилади. 3. Бадиий воситалар ҳақида билим )عيدبلا ملع(. Шеърнинг бадиий етук бўли- шини таъминловчи тасвир воситалари ва улардан тўлиқ фойдаланиш йўриқлари. Бу шеърнинг мазмундор ва бадиий етук бўлишида аҳамиятлидир. Араб шеъриятининг асоси бўлмиш аруз нафақат арабларда, балки бутун Шарқ мумтоз шеьриятида энг кўп қўлланилган ягона шеър вазни ҳисобланади. Аруз вазни илк бора араб шеъриятида вужудга келади, кейинчалик у форс- тожик ва туркий халқлар мумтоз шеъриятининг ҳам асосий вазн тури сифатида шаклланди ва такомиллашди. Шунингдек, аруз илми Шарқ адабиётшунослигида қадимдан бизнинг замонимизгача асосан икки маънода ишлатилади: маълум шеърий система сифатида ҳамда шу система ҳақидаги таълимот. Афсуски, ҳозирги даврга келиб, мумтоз шеъриятнинг асосий вазн тури бўлган аруз илмини билиш даражаси анча сустлашган. Бунинг натижасида мумтоз адабиёт намуналари бўлган қасида ва ғазалларни ўқишда ноқисликлар кузатиляпти. Ўрта аср араб олимлари ва Моварауннаҳрлик олимларнинг аруз илмига бағишланган асарларини янада чуқур ўрганиб, тадқиқ қилиб, амалиётда қўлланса, ушбу муаммони бартараф этишда ёрдам бўлади. Рус олими Д.Фроловнинг “Классический арабский стих. История и теория аруда” номли монографиясининг кириш қисмида араб арузшунослиги тарихига оид маълумотларни қисман келтиради. Монографиянинг илова қисмида олим Хатиб Табризийнинг “Ал-Вафи фи ал-аруд ва ал-қовафи” асарини Ўрта асрлар- даги арузга оид бир неча манбалар билан қиёслаб, асар шарҳини келтиради1. Шунингдек, ўзбек олими Э.Талабов ҳам араб арузига бағишланган тадқиқотида араб арузига оид манбаларни санаб ўтган. Лекин, бу маълумотлар араб аруз- шунослигининг тадрижий такомили ҳақида тўлиқ ва аниқ тасаввурга эга бўлишга етарли эмас деб ҳисоблаймиз. Чунки, бу тадқиқотларнинг мақсади ва вазифаси бу йўналишга қаратилмаган эди. Биз ушбу мақоламизда юқоридаги икки тадқиқотда берилган маълумотларни тўлдириб, янгиликлар киритиб шу мавзуни янада мукаммал қилиб, айрим ноаниқликларга ойдинлик киритишни мақсад қилиб олдик. Шу нуқтаи назардан, мазкур мақолада VIII асрдан то XIII аср оралиғида соф араб арузига бағишланган манбалар тадрижий таҳлил қилинади. Асосий қисм. Арузшуносликка оид илк тадқиқот VIII асрда араб олими Халил ибн Аҳмад (719-795) томонидан ихтиро қилинган бўлиб, «Аруз илми қомуси» (“ض و رعلا ملع يف مجعم”) деб аталади. Халил ибн Аҳмад Исломдан илгариги V – VII ва ўз давригача бўлган VII – VIII асрлардаги шоирларнинг асарларини ўқиб, ўрганиб, таҳлил этиб, аруз баҳрлари ҳақида ўз шеърий назариясига асос солди. Ривоятларга кўра, Ал-Халил ибн Аҳмад ҳажга бориб, зам-зам сувидан ичиб шундай ду