Литературные науки и поэтическое искусство, использованные в творчестве Рашахот

Аннотация

This article focuses on the scientific and literary legacy of Fakhruddin Ali Safi ibn Hussein Vaz Kashifi Khirawi (1463-1539), a mature manakibnavi and tazkiranavi scholar who lived in the 16th century and left a rich scientific legacy ("Drops of the Source of Life"). ) is devoted to the study of the author's skill in the application of literary sciences on the example of a work. "Rashakhot" is a mature sample of the prose of our classical literature. However, the poetic genres in the work and the literary and artistic art used in them were not studied as a separate research topic. The article is devoted to Ali Safi Khiravi's use of puberty and eloquence, poetry and art to enrich the form and content of his epic literary work "Rashakhot" as a talented poet. 122 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 Keywords and expressions: "Rashakhot ainu-l-hayot", manokib, poetic genres, poetic and artistic art, khusn-i ta"lil, adabiy ilmlar (literary sciences), ilm-i bayon (narrative science), tashbih, kinoyal-i tashbih (satirical tashbih), ilm-i muharazа. Етук маноқибнавис, «Хожагон тариқати нақшбандийя-аҳрорийя сулуки тазкирачиси»1, дея таърифланган Мавлоно Фахруддин Алий Сафий, ҳақи- қатан, ўз даврининг етук алломаларидан, мумтоз адабиёт вакилларидан бири ҳисобланади. Фахруддин Алий Сафий Ҳиравийга оламшумул машҳурлик олиб келган асар бу унинг“Рашаҳот” асаридир. “Рашаҳот” асари мумтоз адабиётимиз бадиий насрининг етук намунаси сифатида эътирофга лойиқ. Аммо ундаги шеърий жанрлар ва санъатлар алоҳида тадқиқот мавзуси сифатида ўрганилмаган. Алий Сафий истеъдодли шоир сифатида ўз асарининг шаклини ва мазмунини бойитишда шеърий жанрлар ва санъатлардан унумли фойдаланган. “Муқаддима” қисмида маснавий жанрига оид 6 байтдан иборат шеър ўрин олган. “Мақола” қисми турли жанрлардаги 106 та шеърдан ташкил топган бўлиб, улар жами 212 байтни ташкил қилади. “Муқаддима”да муаллиф қаламига мансуб 3 байт (6 мисра) мавжуд бўлиб, у маснавий жанрида ёзилган. “Мақола” қисмида эса жами 107 та шеър келтирилган, булардан 4 таси ғазал, 3 таси қасида, қолганлари қитъа ва рубоий жанрларида ёзилган шеърлардан иборат. “Мақсад-и аввал” деб номланган биринчи фасл (яъни, биринчи боб)да келтирилган шеърлар сони 7 та, байтлар сони 13 та бўлиб, улар жами 26 мисрани ташкил этган. Бу қисмда ўндан ортиқ шахс вафотига бағишлаб ёзилган рубоий-шеърларни кўрамиз. Улар “таърих” деб номланган. Бу “таърих” шеърларининг охирги мисрасининг охирги жумласи ёки ибораси ва ёки охирги сўзи абжад ҳисобига айлантирилса (яъни, арабий ҳарф унинг муқобили бўлган, уни ифодалайдиган хос саноқ сонга айлантирилса), ҳосил бўлган саноқ сон ўша шахснинг вафот этган санасини ифодалайди. Алий Сафий “Рашаҳот”да келтирган “таърихлар” бу жанрга тегишли ажойиб, ғоят чиройли таърих намуналаридир. Масалан, Абдураҳмон Жо- мийнинг вафот санасига Қуръон-и карим ояти билан “таърих” чиқарилга- нини кўрамиз: “...Ва ман дахалаҳу кона оминан!” (Ояти кариманинг маъ- носи: Кимки унинг ичига, яъни Каъба-и муаззама – Масжид-и Ҳаромнинг ичига кирди, демак, у ҳар қандай хавф-хатардан омонда (бўлди). Ушбу арабий ибора абжад ҳисоби билан ҳисобланса, 1492 бўлади. Бу Абдураҳмон Жомийнинг вафот санасидир. “Мақсад-и дуввум” деб номланган иккинчи бобда мавжуд шеърлар жами 47 та бўлиб, улар 94 байтдан иборат. Бу шеърлардан 6 таси фард (бир мисрадан иборат шеър) жанрига оид, қолганлар шеърлар қитъа ва рубоий жанрларида ёзилган шеърлардир. Бир мисра шеър билан бир катта қасида 1 Ўрта аср шарқ алломалари энциклопедияси. – Самарқанд, 2016. – Б. 353. 123 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 маъно-мазмунни ифодалаш мумкин. Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор кўпинча фард айтиш билан бирон шахс ҳақида ва ёки у ёки бу воқеага ўз нуқтаи назарини, фикрини билдирар экан, буни фард айтиб баён қилиш билан кифоялангани- ни кўрамиз. Бундан мақсад эса бир оғиз сўз билан ўз шахсий муносабатини, фикр-мулоҳазасини атрофидаги инсонларга билдириб қўйишдир. Масалан, “Наъра камтар зан, ки наздик аст Ёр” (Мазмуни: Камроқ наъра торт, чунки Ёр яқинингдадир, яъни Аллоҳ таоло сендан узоқда эмас. У сенга маънан жуда ҳам яқиндир. Ҳатто У сенинг шоҳ томирингдан – жон томирингдан ҳам сенга яқинроқдир!). Ва ниҳоят ”Рашаҳот”нинг “Хотима” қисмида шеърлар жами 2 тани ташкил қилган. Улардан биринчиси бу Мавлоно Абдураҳмон Жомийнинг Хожа Убай- дуллоҳ Аҳрор Валийнинг вафотига бағишлаб ёзган катта қасида-марсия (таъзиянома)сидир. Иккинчи шеър Алий Сафий қаламига мансуб “таърих” (рубоий) бўлиб, унда “Рашаҳот”нинг тамомланиши абжад билан ифодаланган. Алий Сафий маноқибнавис ва шоир сифатида “Рашаҳот” асарининг матнида мазмун билан бир қаторда бадииятга, хусусан поэтик мукаммал- ликка ҳам алоҳида эътибор берган. Асарнинг узоқ муддатда ёзилгани, яъни ўн етти йиллик бир муддатда тамомлангани ҳам бундай муваффақиятни таъминлашга хизмат қилган бўлса, ажаб эмас. У насрда балоғат, фасоҳат усулларини ўз ўрнида ва меъёрида қўллай олган бўлса, назмда эса шеърнинг вазн, қофия, радиф каби унсурларини моҳирона қўллаш баробарида гўз