Словостроитель омонимии в китайском языке процессы

Аннотация

The issue of deputy is the importantoret issue not only with the determination of the limits of the word, but also the most complex issues of practical lexicography. The Chinese language-making processes are generally able to fill out the surgeon. In addition to the words of words, add, affixation, conversion and reduction process is included. It should be noted that the reasons for the sources of Omonia and the emergence of Oman are the main and essential source of the Omania, as the phonetic structure and phonetic processes. This article is reflected in this article. Keywords and expressions: Chinese, surgery, words, affixes, conversion, sound, tone, phonetics. Кириш. Хитой тилидаги сўз ясовчи жараёнлар умуман олганда омони- миянинг тўлдирилишига хизмат қилади. Сўз ясовчи жараёнлар қаторига сўз қўшиш, аффиксация, конверсия ва қисқартириш жараёни киритилади. Хитой тилидаги омонимиянинг манбалари ва пайдо бўлиши сабаблари ҳақида айтиш керакки, хитой тилида омонимиянинг асосий ва туб манбаси сифатида тилнинг фонетик тузилиши ва фонетик жараёнлар хизмат қилади. Мақсад ва вазифалар: Хитой тилининг товуш тизими у ёки бу шаклда омонимиянинг мустақил манбалари сифатида намоён бўладиган тил омил- ларинг деярли барчасига асос бўлади. Иккинчи ўринда сўзнинг полисемик парчаланиши жараёни келади, чунки деярли барча ҳолатларда (хитой тилида маъноларнинг ўзгариши оҳанглар, яъни сўзнинг товушли қобиғининг ўзгариши билан боғлиқлиги) бу жараён омонимларнинг пайдо бўлишига олиб келади. Учинчи ўринда омонимиянинг мустақил манбаси сифатида конверсион омонимия жойлашган.Тўртинчи ўринда – омонимларнинг ҳоси- ла сўзлари ясалиши билан боғлиқ эризациялашув жараёни келади. Барча қолган омонимиянинг шартли равишда ҳисобланмиш манбалари хитой тилининг товушли тузилишидан келиб чиқиб, тилдаги омонимлар сонини оширишга олиб келади. Усуллар: мақолани ёзишда назарий методологик таҳлил этиш усулидан фойдаланилди. Натижа ва мулоҳазалар: Сўз қўшиш хитой тилидаги сўз ясалишининг энг самарали усулларидан бири ҳисобланади. Кўрсатиб ўтилганидек, хитой 90 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 тилида сўз қўшишнинг пайдо бўлиши, яъни сўзнинг кўп таркибли шаклига ўтиш, қадимги хитой тилининг бир таркибли лексикасида кенг тарқалган омонимияни бартараф этиш билан изоҳланади1. Тилшуносликка оид адабиётда хитой тилидаги мураккаб сўзларни ҳосил қилиш (сўз қўшиш ва негиз қўшиш йўли билан) омонимия миқдорини камайтириш воситаси сифатида ўрганилади. Бу нуқтаи назар асосга эга. Масалан, бир таркибли 敌 – “душман” сўзига қуйидаги омонимлар: 低 – “қаршилик қилмоқ” ва 笛 – “най” тўғри келади. Унинг икки таркибли 敌人 эк- вивалентига ҳозирги замон хитой тилида мос келувчи омоним мавжуд эмас. Бир бўғинли 妇 – “турмушли аёл” сўзига тилда 17 та омоним мавжуд, шу маъ- нодаги икки таркибли 妇女 сўзига эса, мос келадиган омоним мавжуд эмас. Бироқ, омонимияни бартараф этиш воситаси бўлмиш сўз қўшиш (негиз қўшиш) омонимиянинг манбасига айлана олмайди, чунки сўз қўшиш жараёнида омонимик бир бўғинлилар иштирок этади. Шундай қилиб, сўз ясалишнинг энг самарали усулларидан бири бўлган сўз қўшиш (негиз қўшиш) бир вақтнинг ўзида икки таркибли лексика орасида омонимиянинг энг муҳим манбаси ҳисобланади. Сўз қўшиш омонимиянинг манбаси сифатида бошқа тиллар учун ҳам хос жараён. Ушбу манба хитой тили учун ўзига хос, деб айтиш қийин. Хитой тилидаги бу жараённинг ўзига хослиги икки таркибли лексик омонимларнинг ҳосил бўлишида кенг тарқалганлиги билан изоҳланади. Ушбу усул орқали икки таркибли лексик омонимларнинг аксарияти – 1790 та сўз ясалган бўлиб, яъни Кураиси маълумотларига кўра, бу икки таркибли лексик омоним- ларнинг умумий сонидан 82,3 фоизни ташкил қилади. Айтиб ўтиш жоизки, сўз қўшиш орқали сўз ясалиши хитой тилидаги омонимиянинг бевосита манбаси эмас, чунки у янги фонетик қобиғларнинг ҳосил бўлишига олиб келиб, сўзлар ва морфемалар омонимиясини ҳаддан ташқари кўпайиб кетишини чегаралайди. Сўз қўшиш юқори даражадаги омонимик бир таркибли сўзлар ва морфемалар асосида рўй бериши туфайли омонимиянинг манбаси ҳисобланади. Сўз қўшиш жараёнида бир таркибли унсурларнинг юқори даражадаги омонимияси намоён бўлади ва ўз аксини топади. Шунинг учун ҳам сўз қўшиш натижасида ҳосил бўлган кўп таркибли сўзлар орасида омонимик сўзлар сони ошади2. Бир таркибли сўзлар омонимияси бўғинларнинг муайян фонетик жараёнлари ва тузилиши натижаси бўлгани сабабли, бу фонетик тузилиши ва жараёнларнинг ўзи мураккаб сўзларнинг даражасида намоён бўлади. Мураккаб бирликлар омонимияси бир таркибли омонимик бирликларга асосланади ва унинг негизида мавжуд бўлади. Айтиш мумкинки, бир таркибли омонимлар ҳосил бўлишида муҳим роль бажарган фонетик 1 Хаматова А.А.Омонимия в современном китайском языке-М.,2006.-С.121. 2 Хаматова А.А.Омонимия в современном китайском языке-М.,2006.-С.123 91 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 жараёнлар икки таркибли омонимларнинг пайдо бўлишига билвосита манба ҳисобланади.Луғатдаги илмий материали мураккаб сўзлар таркибидаги бир таркибли сўзлар