В названиях лекарственных растений на уйгурском языке компонентность и лексическая зависимость

Аннотация

The article is devoted to the study of the names of medicinal plants in the Uyghur language and the issue of lexico-semantic relations in them. The study of historical phytonomic-linguistic-semantic aspects and properties of the names of medicinal plants gives new information to the science of linguistics in the etymological, grammatical and lexical aspects. In the article, the author notes the scientific interest in the study of the names of medicinal plants, while emphasizing the historicity of this process, as well as the particular importance of studying the names of medicinal plants in the current pandemic. The author briefly outlines the essence of research carried out in this direction both at the world level and in our republic, gives a description of the sources from which the names of medicinal plants in the Uyghur language are taken. The article gives an interpretation of the names of medicinal plants formed on the basis of one or more components and analyzes the lexical and semantic features of such phrases. Keywords and expressions: Component, phytonomic, linguistic, lexical, semantic, pandemic, decree, solution, medicine, pharmaceuticals, chigit, anjur, tsich, shatranji, urdun or urdan, buzidan, samsak, middle and lower language levels, toshot, kokbay, shaptul, kunduzot, tag piyazi, akmuch, arpibadian, lipekgul, shatut, baladur, isof, isof tsep. I. Уйғур тилидаги доривор ўсимликлар номлари: тарихий манбалар Уйғур тилидаги доривор ўсимликлар номлари ёки бошқача айтганда уйғур табобат атамалари ва улардаги лексик-семантик муносабатлар маса- ласи ҳозирги тилшунослик фани учун алоҳида эътиборли мавзулардан бири саналади. Доривор ўсимликлар номларига, қолаверса табобат атамаларига қизиқиш азалдан тадқиқотлар назаридан четда қолмаган, албатта. XXI асрга келиб инсоният саломатлиги масаласи ижтимоийлик жиҳатдан олдинги, жоиз бўлса биринчи ўриндаги долзарб масалага айланди. Бугунги пандемия шароитларида Жаҳон медицинаси башарият соғлигини асраб қолиш устида 51 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 жиддий саъй-ҳаракатларни амалга оширмоқда. Бу шароитда тиббиёт ва табобат эришган барча ижобий асрий мерос чуқур аҳамият касб эта бошлади. Аждод- лар меросини батафсил билиш учун табобат ва тиббиёт фани бўйича яратилган асарларни астойдил ҳамда пухта тадқиқ қилиш зарурияти пайдо бўлди. Республикамизда бу соҳанинг Президент фармонлари, ҳукумат қарор- лари даражасига кўтарилганлиги мамлакатимиз табобат меросини чуқур ўрганиш ва ундан оқилона ҳамда самарали фойдаланиш саломатликни сақ- лаш бобида муҳим омил эканлигини кўрсатмоқда ва доривор ўсимликлар- нинг ҳозирги замон тиббиёт фани ва умуман инсонлар саломатлиги учун аҳамиятининг улканлигини назарда тутилган. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти ҳам халқ табобати даволаш усул- лари ва уларнинг инсон соғлигини сақлашда фойдали жиҳатлари масаласини кун тартибига олиб чиқди. Жумладан Бутунжаҳон Соғликни Сақлаш Ассам- блеясининг ҳамда ЖССТнинг 2008 йил 8 ноябрида ХХР(Пекин)да бўлиб ўтган конгрессида қабул қилган “Пекин Декларацияси” 1 ни мисол тариқасида келтириш мумкин. Халқ Табобати ва ундаги долзарб масалалар бўйича доктор Маргарет Чен 2 нинг маърузаси бу соҳа ривожи учун бажарилиши зарур бўлган ишларни белгилаб берди. Собиқ Совет маконлари3да мустақил республикалар шаклланиши ва ривожланиш йўллари ислоҳотлари бошланганлиги Халқ Табобатига тарақ- қиёт манзилларини очиб берди. Халқлар ўз тарихий қадриятлари, миллий анъанавий табобат усулларига мурожаат қилишга қайтдилар ва бу жараён Табобат фани ва ундаги актуалликни келтириб чиқарди. Табобат бўйича китоблар, ўқув қўлланмалари, дарсликлар ва луғатлар, тавсиялар мажмуини зудлик билан ишлаб чиқиш вазифаси долзарб бўлиб қолди. Шошма- шошарлик билан асарлар нашр этиш иши бошланиб кетди, бироқ тез орада бу китоблардаги берилган материаллар орасида кўплаб чалкашликлар келиб чиқди. Табобат атамалари борасида турли вақтларда нашр этилган ва турли камчиликларга эга бўлган, мустаҳкам нашрий асосга эга бўлмаган асарлар кўпайиб кетди. Бу китобларнинг тили ва уларда ишлатила бошлаган тиббий атамалар бир бирига мос келмай қола бошлади, бу муаммо шифобахш ўсимликлар номлари мавзусида бажарилиши керак бўлган илмий тадқиқот ишлари талайгина эканлигини кўрсатди. Шарқ Халқ Табобати дейилганда Ер шарининг жуда улкан ва турли табиий шароитларга эга бўлган қисмида яшовчи халқларнинг ота боболаридан давом этиб келаётган даволаш усуллари ва терминлари мажмуаси тушунилади. 1 1 Документ WHO/EDM/TRM/2002.1. 2 Маргарет Чан (англ. Margaret Chan, кит. трад. 陳馮富珍, упр. 陈冯富珍, пиньинь Chén- Féng Fùzhēn, палл. Чэнь-Фэн Фучжэнь; род. 21 августа 1947) — генеральный директор Всемирной организации здравоохранения (2006—2017). 3 https://ru.wikipedia.org/wiki. 52 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 “Тиб шундай бир илмки, у билан одам гавдасининг аҳволи соғлиқ ва касаллик жиҳатидан ўрганилиб, унинг мавжуд соғлиғи сақланади ва йўқотилгани қайтарилади”1, деб ёзади Абу Али Ибн Сино ўзининг “Тиб қонунлари” асарида