Лингвистическая семантика десятичных и более высоких чисел в китайском языке

Аннотация

A separate role of the number is reflected in various semantic changes, interpretations, which is incidentally incident with the main lexical meaning of language units, and is called the term "cultural consolidations" in the scientific literature. The current presence of these consonations embodied in the mind of language allows you to distinguish the logical understanding of the concept of a cultural event. It is known that as the numbers rise from heat and in the following row, the importance of the numbers in language culture is also declined. Only some numbers from the decimal and decimal borders are culturally significant and wide consumption, begin 45 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 to express a console. Only some of the numbers above dozens in Chinese are symbolic and portable meaning. Keywords and expressions: Рhraseologists, numbers, phrases, i tszin, decimal, units. Сон (рақам) дунё тартибини аниқлаш, борлиқни англашда муҳим восита- лардан бири бўлиб, қадимдан турли халқлар маданиятида алоҳида аҳамият касб этган. Хитой тилида сон семантикаси асосан лексик ва лексик-син- тактик (саноқ сонларнинг ҳисоб сўзлар ва отлар билан бирикишда) ифодасини топади. Тил жамоаси учун сон семантикасининг аҳамияти, яъни унинг « маданий талаби» ҳар хил тил маданиятларида турличадир. У ёки бу маданият анъаналарида ушбу аҳамиятнинг даражаси ва хусусиятлари прецедент ( маданий равишда қайд қилинган) бўлган ва ўз ичига сонлар номларини олган матнлар асосида аниқланиши мумкин. Сон турли маданиятларда ҳисоблаш тизимларига асосланган ҳисобнинг дастлабки бирликларидан мавҳумлашиб борган (ёрқин бурждаги юлдузлар сони – 7 та, дунёнинг томонлари – 4 та, қўл бармоқлари – 10 та, бармоқлардаги бўғинлар – 12 ва ҳ.к.). Сонларга ном бериш жараёнида қадимий тасаввурларни ўз ичига олган рамзий маънолар тобора йўқолиб борган. Бироқ сонлардаги қадимий рамзийлик элементларини муайян халқнинг анъанавий маданияти, урф-одат ва удумлари, хурофот ва таъқиқлар тизимида, оғзаки халқ ижоди ва амалий санъатда кенг учратиш мумкин. Бу каби маълумотлар лингвомаданиятда муҳим материаллардан ҳисобланади, зеро лингвомаданиятнинг асосий категорияларидан бири концепт ҳисобланади. Ушбу концепт маданият жиҳатидан аҳамиятли тушунча сифатида тилда мужассам ва алоҳида белгиланган бўлади. Соннинг алоҳида роли тил бирликларининг асосий лексик маъноси билан ёнма-ён воқеланадиган турли семантик ўзгаришлар, талқинларда акс эттирилади ва илмий адабиётда «маданий коннотациялар» термини билан юритилади1. Жамоа тил онгида мужассамланган айнан шу коннотация- ларнинг мавжудлиги мантиқий тушунчани маданий ҳодиса концептидан фарқлаш имкониятини беради. Маълумки, сонлар сирадан юксалиш, кейинги қаторга ўтиши билан тил маданиятидаги сонларнинг аҳамияти ҳам тобора камайиб боради. Ўнлик2 ва 1 Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультуроло- гический аспекты. – М., 1996. – С. 216. 2 Қадимги Хитойда яшаган математик, астороном Лю Хуйнинг (刘徽 liú huī) «Тўққиз бобдан иборат математика» (九章算术jiǔ zhāng suàn shù) асарида ўнлик ҳисоблаш тизими ( 十进制shí jìn zhì) Шан сулолоси даврида ( мил.авв.1600-1046йй) ихтиро қилингани ва улар биркалар ёрдамида ёзилиб, Чоу Хуа (筹划chóu huà) деб номлангани батафсил ёзилган. Унда абакдаги ҳисоблаш учун биркаларни жойлашувини аниқлаб олгандан сўнг, муайян қоидалар асосида математик амалиётларни бажариш мумкинлиги ҳақида маълумот 46 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 ўнлик чегарасидан чиққан фақатгина айрим сонлар маданий жиҳатдан аҳамиятли ва кенг истеъмолда бўлиб, коннотатив маъно ифодалай бошлайди. Хитой тилида ҳам ўнликдан юқори бўлган сонларнинг фақат айримлари рамзий ва кўчма маънога эга. Хитой тилида 十 shí ўн сони. Хитойда ўн 十 shí бутун, мукаммал, тугатилган, мамнуният келтирадиган сон сифатида талқин қилинади. 10 сони – бешта жуфт сонларнинг орасида энг каттаси бўлиб, якуний сон ҳисобланади ва «тугатиш (якунлаш), бажариш ва жамлаш» маъноларини ифодалайди. «И Цзин» («易经») («Ўзгаришлар китоби») га кўра, чегара (юқори чўққи)га эришгандан кейин бурилиш келади. Ўзгаришлар жараёнида «10» сони қайғу, мусибатдан сўнг хурсандчилик ва аксинча, шодлик, хурсандчиликдан кейин қайғулар келишини ифодалайди. Шунинг учун бу сон режалаштирилган, ният қилинган ишларнинг нуқсонсиз амалга ошиши ёки кечирилмас жиноят содир бўлишини тахмин қилиш имконини бериши мумкин. Нарса-предметлар мажмуи ёки одамлар гуруҳи шакллантирилаётганда доим ўн рақами танланади, зеро бу сон барча нарсалар учун меъёрдир. Масалан, «ўнта машҳур юлдуз » (十位著名明星 shí wèi zhù míng míng xīng), «ўнта халқаро янгилик»（十大国际新闻shídà guó jì xīn wén） ва ҳ.к. Ўн сонини ўз ичига олган хитой фразеологик бирликлари асосан шу семантикани сақлаб қолади. Масалан: 十全十美shí quán shí měi ибораси сўзма-сўз «ўнта бутунлик, ўнта мукаммаллик» деб таржима қилинади ва « баркамол, етук» сифатларини ифода этади. Хитой лингвомаданиятида бу ибора етук, баркамол , тўлиқ мукаммалликка эришган инсонга нисбатан ишлатилади. 十一 shí yī ўн бир со