Мусульманские отношения с евреями и христианами в Медине

Аннотация

This article is devoted to the events regarding the migration of the Prophet Muhammad (peace be upon him) from Mecca to Yasrib. When Muhammad (peace be upon him) moved to Yasrib, there lived such Arab tribes as Avs and Khazraj beside the Jewish tribes of Kainuk, Nadir and Kuraiza. The tribes of Nadir and Kuraiza were engaged in agriculture, while the Kainuk tribe was engaged in handicraft, because they did not have produktive lands and lived near the Jews living in Medina had important economic and political status and were in contact with the Arab tribes such as Avs and Hazraj. Since most of the trade in Medina belong to Jews, they were considered as the wealthy tribes of the city. After the migration of Muslims, the Prophet (peace be upon him) made an agreement with the local people to establish peace and harmony between the tribes and protecting the city from enemies. The Prophet (peace be upon him) respected Jews, their holidays and ceremonies, as they were “Ahlul kitab” (People of the Scripture). The article also describes the conditions of the agreement between Muslims and Jews, gives verses (ayah) of the Qur'an and analyzes the views of various Islamic scholars regarding Jews and Muslims. Keywords and expressions: Yasrib, Jewish tribes, Arab tribes, agriculture, craft, agreement, Quran. 192 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 1 Ясриб қадимий шаҳар бўлиб, Птолемейнинг асарларида «Йатриппе», Стефаниус Византийда «Йатриппе Полис», ҳамда ахборийлар қолдирган маълумотларга кўра, Муҳаммад пайғамбар ҳижратларига қадар «Асриб» ва «Ясриб» номлари билан аталган.[2:331] Қуръонда ҳам «Ясриб» номи билан зикр қилинган: «Ўшанда улардан бир тоифаси деди: «Эй, Ясриб (Мадина) аҳли! Сизлар учун (бу қадар кўп сонли ёвга қарши) туриш имкони йўқдир. Бас, (ўз уйларингизга) қайтиб кетингиз!..»1. Унинг шарқий ва ғарбий томонларида Воқим ва Вабра вулқоний тош уюмлари, шимолий ва жанубий томонларида эса Уҳуд ва Айр тоғлари чўзилиб ётарди. Шаҳар атрофида кўплаб сой-водийлар, ғарбда – Ақиқ, шарқда – Урайд, шимолда – Батҳон, жанубда – Музайнаб ва Маҳзур водийлари мавжуд эди. Аҳолиси Ясрибга Ямандаги «Сайлул-Арим» тошқинидан сўнг келган араб қабилалари ҳамда ерлари римликлар томонидан босиб олингач, 132–135 йилларда Қуддусдан кўчиб келган яҳудийлардан ташкил топган2. Араб адабиётида яҳудийларнинг ҳар бири икки мингдан ортиқ одамга эга бўлган Қайнуқоъ, Надир, Қурайза қабиласидан ташқари яна йигирмадан ортиқ майда ва нисбатан йирик уруғларининг номи келтирилади. Ясриб яҳудийлари одатда очиқ жойда эмас, балки мустаҳкам утмларда яшаганлар. Утмлар уруш пайтларида катта аҳамият касб этиб, эркаклар жангга кетганларида, аёллар, болалар, қариялар учун ҳимоя; дон-дун, қурол-яроғ ва бошқа эҳтиёжлар учун омбор вазифасини ўтаган. Утмларнинг умумий сони 59 та бўлиб, ичида ибодатхоналар, оқсоқоллар йиғини учун уйлар мавжуд бўлган3. Ясриб шаҳрининг бир-бирига яқин жойлашган қишлоқлардан иборат бўлганига Қуръонда ҳам ишора бор4. Яҳудий қабилалари минтақанинг ҳосилдор, обод ерларини эгаллаган- дилар. Бану Надийр қабиласи Ясрибнинг жануби-шарқий қисмидаги Води Музайнаб, Бану Қурайза улардан шимолроқдаги Води Маҳзур, Бану Қай- нуқоъ эса мазкур иккала қабиладан шимоли ғарброқда шаҳар марказига яқин жойда истиқомат қиларди. Шунингдек, бошқа кўп яҳудий уруғлари ҳам қулай ерларда йиғноқ бўлиб яшардилар5. Қуръоннинг «Бақара» сураси, 84-85-оятлари бу қабилалар қон тўкиб, бир-бирларини бадарға қилиб, муросасиз бўлганлари ҳақида хабар беради. Бизнингча, яҳудий қабилалари ўртасидаги муносабатлар уларнинг яшаш 1 Qur’oni karim: ma’nolarining tarjima va tafsiri / Тarjima va tafsir muallifi А. Маnsur. – Т.: Тоshkent islom universiteti. 2009.(Bundan keyin: Qur’on). 33:13. 2 Javod Ali. Аl-Mufassal fi tarix аl-аrab qabla-l-islam. 10 jildli. – Bag’dod, 1993. – J. 4. – B. 295. 3 Аkram Diya al-Umariy. Аs-Sira аn-nabaviyya as-sahiha. – Аl-Madina: Маktabat аl-ulum vа-l-hikam 1994. J. 1– B. 230. (Bundan keyin: Аkram Diya al-Umariy. Аs-Sira аn-nabaviyya as-sahiha). 4 Qur’on. 59:7-14. 5 Hasanov А. Qadimgi Arabiston va ilk islom. 1 kitob. Johiliya asri. – Т.: Тоshkent islom universiteti, 2001 – B.163; Safi ar-Rahman al-Muborakfuriy. Ar-Rahiq al-maxtum. Al-Mansura, 2004.– B. 171; Аhmad Ibrohim ash-Sharif. Makka va-l-Madina fi-al –jahiliyyati va al-ahd ar-rasul . Qohira. –B. 295. 193 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2020, № 1 шароитларидан келиб чиққан. Чунки шаҳар атрофидаги водийларда яшаёт- ган Надир ва Қурайза қабилалари деҳқончилик билан, шаҳар марказига яқин жойда истиқомат қиладиган Қайнуқоъ қабиласининг ери ва экини бўлмагани учун улар ҳунармандчилик билан шуғулланган1. Мадинада яшовчи яҳудийлар иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан муҳим мавқега эга бўлиб, Авс ва Хазраж қабилаларининг ўзаро муносабатларига аралашиб турардилар. Мадинадаги савдонинг асосий қисми улар қўлидаги бозорда бўлиши, моддий жиҳатдан бой бўлганликлари учун ўзларини «тан- лаб олинган халқ» санашарди. Буни «Эй, Исроил авлоди, сизларга инъом этган неъматимни ва сизлар