Роль средств массовой информации в системе источников истории периода независимости Узбекистана

Аннотация

В статье рассматривается роль, становление, развитие и правовые основы СМИ в истории независимости Республики Узбекистана. Роль СМИ в разработке прввовых документов, реформировании правовой системы и формировании гражданского общества. Ключевые слова и фразы: Независимость, Олий Мажлис, Конституции Республики Узбекистан, демократия, закон, государство, власти, регулирование, документ, СМИ, пресс, телевидения, радио, интернет, цензура, реформа, система, свобода слова. Annotation: The article describes the role of the media in the history of Republic Uzbekistan independence, formation, development and legal framework. The creation of media documents, legislative reforms, and their role in building civil society. Key words and phrases: Independence, Oliy Majlis, Constitution of the Republic of Uzbekistan, democracy, the law, the state, power, order, document, media, press, television, radio, internet, censorship, reform, system, freedom of speech. Бугунги шиддатли давр мустақиллик даври тарихини оммавий ахборот воситалари материаллари асосида ҳолисона ўрганишни, тадқиқ этишни, илмий ва назарий хулосалар чиқаришни талаб этмоқда. Мамлакатимизда истиқлолнинг илк йилларидан демократик ҳуқуқий давлат қуриш ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Жумладан, ахборот ва сўз эркинлигини таъминлаш, ушбу соҳани либераллаштириш Ўзбекистонда демократик, ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим устувор йўналиши сифатида белгиланди. Жумладан, мустақилликка эришиш арафасида Ўзбекистонда турли оммавий ахборот воситаларининг 395 таси фаолият юритган бўлса, 2020 йилга келиб уларнинг сони 1437 тага етди. Айни вақтда, мавжуд нодавлат босма ОАВ жами босма ОАВнинг 62,7 фоизини ташкил этмоқда. Ахборот соҳасидаги ўзгаришлар, давлат томонидан амалга оширилаётган қўллаб-қувватлаш чоралари мамлакат босма оммавий ахборот воситаларининг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатди, уларнинг сони мустақиллик йилларида бир неча баравардан кўпроқ ошди. 2008 йил 1 январдаги ҳолат бўйича Ўзбекистонда 895 босма ОАВ, шу жумладан, 671 634 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана газета, 208 журнал, 16 хабарнома ва бюллетень чоп этилган. 55 нашриёт, 4 ахборот агентлиги фаолият олиб борди [1: 4]. Мустақиллик йилларида айрим таҳририятлар халқаро матбуот бозорига чиқишга қизиқа бошлашди. Унга нафақат Ўзбекистоннинг йирик ахборот агентликлари, балки бир қатор газета ва журналларнинг таҳририятлари ҳам мисол қилиш мумкин. Чунончи, "Uzbekistan Airweys", "Деловой партнер Узбекистана", "Бизнес вестник Востока", "Uzbekistan Today" кабилар бу борада анча илгарилаган. Улар аввало аҳолисининг бир қисми ўзбекистонликлар бўлган МДҲ мамлакатларида ахборот харидорларини топган. Ўзбекистон Республикасида оммавий ахборот воситаларини ҳар томонлама ривожлантиришни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш, уларнинг моддий негизини мустаҳкамлаш ва журналистларнинг касбий малакасини ошириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Давлатнинг ахборот соҳасидаги сиёсати Ўзбекистон Республикаси Конституциясида эълон қилинган фуқароларнинг сўз эркинлиги ва ахборот олиш ҳуқуқини изчил ва тўлиқ амалга оширишни таъминлашга қаратилган. Республикада Ўзбекистон Журналистлари ижодий уюшмаси, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси, Электрон оммавий ахборот воситалари миллий уюшмаси ва бир қатор бошқа жамоат бирлашмалари ўз фаолиятини амалга оширмоқда [3: 352]. Босма ОАВларининг қўшилган қиймат солиғидан озод қилиниши улар фаолиятини давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг салмоқли шакли бўлди. Чунончи, Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси 208- моддасининг 19-бандига мувофиқ: "босма маҳсулотлар, шунингдек босма маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва уларни реализация қилиш билан боғлиқ таҳририй, матбаа ва ноширлик ишлари (хизматлари) қўшилган қиймат солиғидан озод этилади" [2: 11]. 635 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Оммавий ахборот воситаларининг жамиятнинг барча қисмлари ва унсурлари ўртасида алоқа ўрнатувчи ижтимоий воситачи сифатидаги роли беқиёсдир. У исталган ижтимоий гуруҳ, исталган ижтимоий тузилма учун жамиятнинг бошқа аъзоларига мурожаат қилиш, улар билан алоқа ўрнатиш имкониятини очади. Бунинг учун шундай гуруҳнинг қарашлари, позицияси, дастурини ёритувчи нашр ташкил қилишнинг ўзи етарлидир. Шу муносабат билан жамиятни бошқариш дастаги сифатида теле, радио ва интернет материалларининг роли алоҳида аҳамият касб этади [4: 836]. Оммавий ахборот воситаларининг мазкур турлари ижтимоий институт сифатида ҳокимият ва фуқаролар ўртасида боғловчи бўғин сифатида хизмат қилади. Бир томондан, теле, радио ва интернет давлат ҳокимияти органлари учун фуқароларга қонунлар, фармонлар, қарорлар кўринишидаги бошқарув ахборотини етказиш учун жамиятни бошқаришнинг самарали воситасига айланади. Иккинчи томондан, фуқаролар электрон оммавий ахборот воситаларидан ҳокимиятга - турли даражадаги давлат органларига ўз сўровлари ва талабларини, таклифлари ҳамда ула