Использование этнографической информации при изучении истории Узбекистана

Аннотация

В представленной статье, основанной на этнографических данных, рассматриваются обычаи жителей Ферганской долины, происходящие из природных условий и хозяйственных традиций и совершенствующиеся на протяжении веков на этапах социально-экономического развития, что позволяет глубже понять этноисторические процессы. 610 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Ключевые слова и фразы: местность, хозяйственные традиции, этнографические данные, этнографическое описание, гость, поселение, размещение, «куник», «кушхона», «кунук», гостеприимство, гостиница, этносоциальный, этноисторический, процессы. Annotation: This article, based on ethnographic data, examines the customs of the inhabitants of the Fergana Valley originating from natural conditions and economic traditions and improved over the centuries at the stages of socio-economic development, which allows a deeper understanding of ethno-historical processes. Key words and phrases: locality, household traditions, ethnographic data, ethnographic description, guest, settlement, accommodation, "kunik", "kushkhona", "kunuk", hospitality, hotel, ethno-social, ethno-historical, processes. Ўзбек халқининг номоддий маданий мероси негизида тўйлар ва у билан боғлиқ анъаналар тарихий, этнографик, филологик, фалсафий нуқтаи- назардан кам ўрганилган мавзулар сирасига киради. Шундай бўлсада тўйлар ҳақидаги маълумотлар тарихий манбалар, археологик ва этнографик материаллар, архив ҳужжатлари ҳамда кўплаб илмий адабиётлар, мақолалар, ҳисоботларда акс этган. Ушбу қисмда мавзуга оид адабиётлар даврий- хронологик жиҳатдан уч тарихий давр ва мазмунига кўра хорижий муаллифлар ишлари ҳамда мавзунинг манбашунослигига алоҳида масала сифатида эътибор қаратилган. 1. XIX асрнинг иккинчи ярми – XX аср бошларида Фарғона водийси аҳолисининг этнографик хусусиятлари акс этган ишлар. Тадқиқот тарихшунослигининг таҳлили шуни кўрсатадики, Фарғона водийси аҳолиси ўзининг қадимий тарихи, маданияти, ранг-баранг этник таркиби, бой этнографияси билан тадқиқотчиларнинг эътиборини доимо ўзига тортган. XIX асрнинг иккинчи ярми – XX аср бошларида Марказий Осиё, жумладан, Фарғона водийсига Россия империяси ва хорижий давлатлардан юзлаб географ-сайёҳлар, ҳарбий хизматчилар, савдогар ва айғоқчилар ташриф буюриб, бу ҳудуддаги аҳолининг этномаданий ва хўжалик ҳаёти билан боғлиқ жиҳатларга қизиққанлар. Маҳаллий халқнинг урф-одат, удум, маросимлари, кундалик турмуши ҳақида хотира, эсдаликларни ёзиб қолдирганлар ёки асар ва мақолаларида қизиқарли маълумотларни келтирганлар. 611 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Ўрта Осиё Россия империяси томонидан босиб олингандан сўнг, рус тадқиқотчилари Фарғона водийсини этносоциал хусусиятларини ўрганишга жиддий эътибор қаратиб, илмий асосланган маълумотлар тўплашга эришганлар. Тадқиқотлари уларнинг кўзланган асосий манфаатларига йўналтирилган бўлса-да, водий халқлари этнографиясига оид бой маълумотлар олиш мумкин. Бу ўринда А.Миддендорф, В.В.Вельяминов- Зернов, А.Шишов, А.П.Хорошкин, В.Фирсов, Н.Ф.Ситняковский, А.И.Брянов, А.Диваев, А.Касаткин, А.Е.Кушакевич, П.Е.Кузнецовлар олиб борган илмий текширишларни қайд этиш мумкин [1]. Уларнинг тадқиқотларида Фарғона водийси аҳолиси кундалик турмуши ва урф- одатларида тўйлари билан боғлиқ маълумотлар келтирилган. Айниқса, А.Диваев, А.Фирсовларнинг мақолаларида Туркистонда тўй ва ўйинларига оид кўпгина маълумотлар келтирилганлиги эътиборга лойиқ. Ушбу гуруҳ тадқиқотларида тўйлари ҳақида ёзилар экан, улар маҳаллий аҳоли хўжалик анъаналари билан боғлиқлиги кўрсатилган. 2. Совет даврида олиб борилган тарихий ва этнографик тадқиқотлар. Бу даврда ижтимоий-гуманитар фанлар хусусан, этнографик тадқиқотларда минтақа халқларининг миллий-этник анъаналари, урф-одат ва маросимлари, моддий ва маънавий маданияти билан бир қаторда халқ ўйинларини илмий жиҳатдан ўрганиш масалаларига ҳам бир қадар эътибор қаратила бошланди. Собиқ иттифоқ халқлари, хусусан, ўзбек тўйлари масалаларига бағишланган қатор тадқиқотлар яратилди, мақолалар ва монографиялар чоп этилди. Совет даврида ўзбек тўйларига бағишланган тадқиқотларнинг дастлабки босқичи 1920 йилларнинг иккинчи ярмидан бошланган, деб ҳисоблаш мумкин. Бундай ишлар минтақавий ва ҳудудий характерга эга бўлиб, мазкур йўналишда Е.М.Пешчерева, В.В.Бартольд, Н.Н.Пантусов [2] каби олимларнинг ишларини таъкидлаб ўтиш жоиз. Бу тадқиқотларда Туркистон ўлкасининг ўтроқ ва кўчманчи аҳоли орасида кенг тарқалган 612 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана тўйларнинг тарихий-этнографик асослари ҳақида илмий фикр-мулоҳазалар билдирилган. Совет даврида этнографик йўналишида бажарилган Ш.Н. Иноғомов, Ю.А. Заднепровский, С.С. Губаева, Б. Сайфуллаев, С. Йўлдошев [3] ларнинг номзодлик ва докторлик диссертацияларида Фарғона водийси аҳолиси, унинг этник, хўжалик хусусиятлари, моддий ва маънавий маданияти масалалари ёритиб берилган. Бу тадқиқотлардан диссертацияда этник, локал, хўжалик о