Решение единоличного органа хлопководства в сельском хозяйстве Ферганской долины (вторая половина XIX- начало XX века)

Аннотация

В статье на основе анализа материалов, помещенных в “Туркестанском сборнике”, сопоставления их с другими источниками, в частности архивными документами и статистическими материалами, раскрывается процесс превращения Ферганской долины в основную хлопковую базу Российской империи. На основе исторических фактов делается вывод, что в конце ХХ – начале ХХ века в сельском хозяйстве Ферганской долины хлопок превратился в монокультуру, что было обусловлено потребностями обеспечения текстильной промышленности России дешевым сырьем. Ключевые слова и фразы: Ферганская долина, источник, периодика, “Туркестанский сборник”, статья, статистика, колониализм, метрополия, хлопок, монокультура. Annotation: Based on the analysis of the materials placed in the "Turkestan Collection", comparing them with other sources, in particular with archival documents and statistical materials, the article reveals the process of turning the Ferghana Valley into the main cotton base of the Russian Empire. Based on historical facts, it is concluded that at the end of the 20th - beginning of the 20th century, cotton turned into a monoculture in the agriculture of the Ferghana Valley, which was due to the need to provide the Russian textile industry with cheap raw materials. Key words and phrases: Ferghana Valley, source, periodicals, "Turkestan Collection", article, statistics, colonialism, metropolis, cotton, monoculture. 1876 йилда Қўқон хонлиги тугатилиб, Фарғона водийси Россия империясига қўшиб олинди. Бутун Туркистон ўлкаси сингари, Фарғона вилоятида ҳам мустамлакачилик бошқарув тизими ўрнатилди. Бу ҳудуд аста- секинлик билан Россия империясининг хом ашё базаси ва саноат маҳсулотлари сотиладиган бозорга айлантирилди. Бу жараён архив ҳужжатлари, статистик манбалар, даврий матбуот саҳифаларида ўз аксини топган [20]. Ўша даврда рус матбуоти саҳифаларида чоп этилган материалларнинг аксарияти “Туркестанский сборник” деб номланган кўп жилдлик тўпламга жамланган [14]. Мазкур тўпламда чор Россияси мустамлакачилиги даврида Фарғона вилоятининг иқтисодий ҳаёти, шу жумладан, бу ерда пахта якка ҳокимлигининг қарор топиши жараёни тўғрисида талай маълумотлар учрайди. XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX асрнинг бошларида Фарғона водийсида иқтисодиётнинг етакчи тармоғи қишлоқ хўжалиги эди. “Туркестанский сборник”да Фарғонада деҳқончилик учун қулай географик ва иқлим шароитлар мавжудлиги алоҳида таъкидлаб ўтилади. Бу борада тўплам 482 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана саҳифаларидан жой олган қуйидаги парчалар диққатга сазовордир: “Водийга ҳаёт бахш этувчи Сирдарё тоғлардан оқиб келувчи кўп ирмоқларнинг йиғиндиси бўлиб, ушбу сойлар суғорма деҳқончилик манбаи ҳисобланади” [2: 133]. “Фарғона водийси жанубдан Олой ва шимолдан Фарғона, Чотқол тоғ тизмалари билан ўралган бўлиб, табиий иқлимининг қулайлиги ҳамда ушбу ҳудуд халқларининг меҳнаткашлиги туфайли маданий тараққиёт жиҳатидан алоҳида ажралиб туради” [4: 13-15]. “Туркестанский сборник”да Фарғона водийсида суғорма деҳқончилик ривожланган ҳудудлар тўғрисида ҳам яхши маълумотлар бор. Муаллифлардан бири бу минтақада деҳқончилик кенг ёйилган ҳудудларни узлуксиз лента – тасмага ўхшатади. “Бу лента, – деб ёзади у, – Қўқон шаҳридан 30 вёрст [вёрст – 1924 йилга қадар Россияда қўлланиб келинган узунлик ўлчови. 1,06 километрга тенг бўлган. Қар.: 16: 107] ғарбдан бошланиб, Қўқон, Риштон орқали ўтади ва Марғилондан шимоли-шарққа бурилиб, Асака, ундан сўнг Шаҳрихон орқали Андижонга етади ва у ердан ўз йўналишини ғарб томонга ўзгартириб, Балиқчи ва Намангандан кейин Тўрақўрғон қишлоғига 14 вёрст қолганда тугайди. Бу узлуксиз ... лентанинг узунлиги 250 вёрстдан ортиқ бўлиб, кенглиги 30 вёрстни ташкил этади. Бу воҳа асосан Олой тизмасидан оқиб келувчи Сирдарёнинг сўл ирмоқлари сувлари билан суғорилади. Булар – Исфара, Сўх, Шоҳимардон, Исфайрам, Новқат ва бошқа сойлардир” [2: 30]. Фарғона вилояти ўзининг қулай жуғрофий жойланиши ва иқлим шароитлари туфайли қишлоқ хўжалигининг ривожланиши жиҳатидан Туркистон ўлкасида етакчи ўрин эгалларди. Буни қуйидаги мисолдан ҳам билса бўлади: Агар XIX асрнинг 80-йилларида Туркистон ўлкасида ўрта ҳисобда ҳар 100 десятина ернинг 2,06 десятинасида деҳқончилик қилинган бўлса (десятина – Россия империясида 1,09 гектарга тенг ер ўлчов бирлиги. Қар.: [17: 211]), Фарғона вилоятида бу кўрсаткич 8,96 десятинани ташкил 483 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана этган [3: 2]. Демак, Фарғонада экин экиладиган ерларларнинг майдони бошқа вилоятларга нисбатан тўрт баробар кўп бўлган. Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, мустамлакачилар Туркистонни Россия империясининг хом ашё базаси ва рус саноат маҳсулотлари сотиладиган бозорга айлантиришни ўз олдиларига асосий мақсад қилиб қўйган эдилар. Айниқса, ривожланиб бораётган рус тўқимачилик саноатини пахта хом ашёси билан таъминлаш муҳим вазифа эди. Шу боисдан мустамлакачи маъмурлар ва рус сармоядорлари Туркистонда пахта экин майдонларини муттасил кенгайтиришни рағбатла