Роль дипломата Абдурахима Юсуфзодо в развитии транспортной системы совета Бухарской народной республики

Аннотация

Ушбу мақолада таниқли давлат ва жамоат арбоби Абдурахим Юсуфзоданинг Москва шахрида БХСРнинг СССР ҳузуридаги мухтор вакили лавозимида ҳизмат кўрсатаётган даврида Бухоро Республикасининг транспорт тизими ривожи ва Юсуфзоданинг қўшган хиссаси ҳақида янги архив манбалари асосида маълумотлар келтирилган. Калит сўз ва иборалар: БХСР, СССР, Транспорт, авиация, Добролёт, темирйўл, Юсуфзода, Юнкерс, Склянский, Рыков, олтин рубль, Красный Восток. 471 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Аннотация: В данной статье базируясь по новым архивным источникам были представлены сведения о развитии транспортной системы Бухарской Республики и вкладе Юсуфзаде в период, когда он известный государственный и общественный деятель, был автономным представителем СССР при СССР в Москве. Ключевые слова и фразы: БХСР, СССР, Транспорт, авиация, Добролет, железная дорога, Юсуфзода, Юнкерс, Склянский, Рыков, золотой рубль, Красный Восток. Annotation: In this article, based on new archival sources, new information was presented on the development of the transport system of the Republic of Bukhara and the contribution of Yusufzade during the period when he was a well-known statesman and public figure, and when he was an autonomous representative of the BPSR to the USSR in Moscow. Key words and phrases: BPSR, USSR, Transport, aviation, Dobrolet, railway, Yusufzoda, Yunkers, Sklyansky, Rykov, golden ruble, Krasnyy Vostok. XIX аср охири - ХХ асрнинг бошларида бутун дунёда илмий-техникавий ривожланиш авж олиб транспорт тизимларининг мутлақо янги турлари, хусусан темирйўл ва авиация соҳалари Шарқ давлатларида ҳам вужудга кела бошлаган. Ўрта Осиёга темирйўл транспорти ХIX асрнинг охирларидаёқ кириб келганига қарамасдан дастлаб 1918-1920 йиллардаги Бухоро амири ҳукуматини ағдаришга қаратилган қуролли ҳаракат пайтида, сўнг “босмачилик”ка қарши кураш даврида республика хўжалигининг ажралмас қисми бўлган бу тизим деярли издан чиққан эди. 1923 йилга келиб ушбу долзарб масалага Бухоро Халқ Совет Республикаси ҳукумати жиддий эътибор қарата бошлаган. Асли Андижонлик жадидчи, тараққийпарвар, дастлаб Бухоро Халқ Совет Республикасида сўнг Ўзбекистон ССРда кўплаб лавозимларда фаолият кўрсатган давлат арбоби Абдурахим Юсуфзода 1923 йил 30 августда Бухоро халқ нозирлар кенгашининг қарори билан БХСРнинг СССРдаги мухтор вакили ҳамда БХСРнинг Москвадаги иқтисодий вакиллиги раиси лавозимларига тайинланган. У Москвадаги дипломатик фаолияти давомида республиканинг турли соҳаларини ривожлантириш ишлари билан бирга 472 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана транспорт тизимини қайта тиклаш ва такомиллаштириш учун СССР ҳукумати билан манфаатли келишувлар тузишга муваффақ бўлган. Абдураҳим Юсуфзода 1923 йилнинг 6 октябр ойида Москвадаги муҳтор вакиллик ҳамда БХСР Нозирлар кенгаши номидан Ўрта Осиё темирйўл магистралининг бир қисми ҳисобланган 54 верст77 узунликдаги Қарши-Ғузор ҳамда узунлиги таҳминан 210 верст78 бўлган Самсоново79- Термиз темирйўл чизиғини ташкил қилиш учун мутаҳассислар ва асбоб ускуналар юборишда амалий ёрдам бериш ҳақида РСФСР инқилобий ҳарбий советига №44 сонли ҳат билан мурожаат қилган. РСФСР инқилобий кенгаши раисининг ўринбосари Склянский муҳтор вакил Юсуфзода номига жавоб ҳати йўллаб Марказ томонидан Қаршидан Самсоновогача темирйўл учун катта миқдорда пул Қарши темирйўл депоси. 1922-йил ажратилгани ва қурилиш харбий идоранинг қатъий талаби билангина 1923 йилда якунланганини, бундан ташқари темирйўл чизиғи билан Амударё бўйларини боғловчи махсус пристанлари қуриб битказилганини қайд этган. Склянский ўз ўрнида Бухоро ҳукумати 1924 йилдаги темир йўл қурилиши учун умумий молиявий аҳволдан келиб чиқиб қанча миқдорда пул ажрата олиши ҳақида савол бериб, хатнинг охирида Республика инқилобий ҳарбий қўмитаси ва алоқа йўллари халқ комиссарлиги ушбу масала бўйича БХСР элчисининг келгусидаги жавобидан келиб чиқиб аниқ жавоб беришини айтган [4]. 77 57 километрга тенг 78 220 километрга тенг 79 Ҳозирги Туркманистон Республикасидаги Карки шахри 473 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана 1923 йил 5 сентябрда А.Юсуфзода Алоқа йўллари халқ комиссарлигига мурожаат қилиб унинг сўрови Бухоро Республикасига етказилгани ва жавоб келиши биланоқ зудлик билан ҳабар қилинишлари ҳақида маълумот беради. Ушбу мурожаатга жавобан Бухорода Халқ Нозирлари Кенгашининг 1923 йил 30 декабрдаги №14 сонли йиғилишида Ўрта Осиё темирйўл магистралини Эски Бухоро шахридан бошлаш ва Қарши-Ғузор темирйўлини қуриб битказиш бўйича масала кун тартибига қўйилади. Халқ Нозирлари Кенгаши Республиканинг ҳалқ хўжалигини тиклашни ўта муҳим ҳисоблаб, Бу Б х у о х р о о р о Х Х ал а қ л қ С С ов о е в т е т Ре Р сп е у сп бл уб и л к и а к с а и с н и и н н и г н м г а м ъ а м ъ у м р у и р й и х й а х р а и р т и а т си а си биринчи ўринда Қарши-Ғузор, иккинчи ўринда эса Карки-Термиз темирйўлини тиклаш ва ишга тушириш бўйича қарор қабул қилиб иккала йўналиш қу