Вопрос электрификации Узбекистана в годы Второй мировой войны (по данным узбекской национальной прессы)

Аннотация

Эта статья является важной задачей в укреплении оборонительной мощи страны и удовлетворении потребностей населения Узбекистана в годы Второй мировой войны, История строительства крупных, средних и малых типов гидроэлектростанций и других процессов, связанных с электрификацией, была проанализирована в хронологическом порядке на основе узбекской национальной прессы. Ключевые слова и фразы: Вторая мировая война, узбекская национальная пресса, электрификация, гидроэлектростанции, энергосбережение, Фарходская ГЭС, колхозные гидростанции. Annotation: This article is a major in strengthening the country's defense power and meeting the needs of the population in Uzbekistan during the years of World War II, The history of the construction of large, medium and small types of hydropower plants and other processes related to electrification was analyzed in chronological order on the basis of the Uzbek national press. Key words and phrases: Second World War, Uzbek national press, electrification, hydroelectric plants, energy saving, Farhod HPP, Kolkhoz hydro plants. Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston frontni zaruriy narsalar bilan ta’minlashda juda katta rol o‘ynadi. Sanoat va qishloq xo‘jalik tarmoqlarida mahsulot hajmi va xilma-xilligi ko‘payib bordi. Ishlab chiqarish, ayniqsa, sanoatning gurkirab rivojlanishi bevosita respublikada katta quvvatdagi elektr energiyasi bazasini vujudga keltirish bilan bog‘liq bo‘ldi. O‘zbekistonning mehnatkash xalqi va soha mutahassislari bu vazifani sharaf bilan bajardi. Urushgacha bo‘lgan davrda O‘zbekistonda elektr energetikasi tizimi nisbatan kam rivojlangan, mavjud elektr stantsiyalarining umumiy quvvati 170 ming kVtni tashkil etgan. Bu davrda O‘zbekistonning elektr tizimi tarkibida Chirchiq-Bo‘zsuv GES kaskadi, Toshkent IES, Quvasoy GRES va bir nechta kichik shahar IESlari mavjud bo‘lib, shuningdek, ayrim korxonalarda dizel generatorlari mavjud bo‘lgan [1: 69]. Urushning boshlanishi va O‘zbekistonga frontbo‘yidagi ko‘plab korxonalarning ko‘chirib keltirilishi hamda yangilarining qurilishi o‘z navbatida katta elektr energiyasi bazasini vujudga keltirishni ham talab qilgan. Sovet hukumati korxonalarning ishlab chiqarish quvvatini oshirishda vujudga kelgan elektr taqchilligini bartaraf etishni ikkita yo‘l orqali, birinchidan, mavjud elektr 444 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана energiyasini tejash va qayta taqsimlash, ikkinchidan, yangi elektr stansiyalarini barpo etish yo‘li bilan hal etishga harakat qilingan [1: 69]. Ikkinchi jahon urushi yillarida frontorti o‘zbek milliy matbuotida berilgan ma’lumotlar buni tasdiqlaydi. Urush davri gazetalarining ayniqsa, 1941–1942- yillardagi nashrlarida elektr energiyasini tejash, elektrni eng avvalo front ehtiyoji uchun mahsulot ishlab chiqaradigan ob’yektlarga yo‘naltirish, korxona va artellarda stanoklarni harakatga keltirishning muqobil variantlarini izlashga chaqiriladi. “Qattiq tejash – urush vaqtining qonunidir”, “Elektr quvvati qattiq tejalsin” kabi chaqiriqlar urush davri matbuotining harakterli hususiyatlaridan hisoblanadi. Elektr energiyasini tejash bo‘yicha o‘rnatilgan tartibga ko‘ra, kattaligi 16 m2 dan oshiq bo‘lgan uylarning chiroqlarini 40 vattli, undan kichik uylarning chiroqlarini 25 vattli lampochkalar bilan almashtirilgan [2: 3]. Plitkalar, elektr choynak, dazmol va shu kabi ko‘p energiya sarflaydigan elektr asboblaridan foydalanish vaqtincha taqiqlangan. Iste’molchilarga ortiqcha lampochkalar qo‘ymaslik, o‘zboshimchalik bilan uyiga elektr tushirib oluvchilarga qarshi kurash, lampochkalarni bekor ishlatmaslik kabi talablar qo‘yiladi [3: 1]. Bundan tashqari binolarning oynalarini doimiy suratda toza saqlash ham lozim bo‘lgan. Chunki iflos oynalar yorug‘likni kam o‘tkazadi. Elektr energiyasini tejash ishini aholi va sanoat korxonalaridagi ahvoli yuzasidan ma’sul tashkilotlar tomonidan o‘tkazilgan tekshirish jarayonlari matbuotda e’lon qilib borilgan. Jumladan, 1941-yil dekabr oyida Toshkent shahrida yashovchi aholi orasida elektr quvvatini ishlatish ishi tekshirilganda ko‘pgina xonadonlarda elektr energiyasidan foydalanishda urush davri tartiblarini buzuvchilar ham uchrab turganini ko‘rish mumkin. Masalan, Chigitchi ko‘chasidagi 28-sonli xovlidagi oila tekshirilganda elektr plitasi ishlatilayotganligi aniqlangach ushbu hovli 3 oygacha elektr tarmog‘idan uzib qo‘yilgan [4: 3]. “Lenin yo‘li” gazetasining 1942-yil 1-aprel sonida “Elektr quvvatini tejab sarflaylik” nomli maqolada Samarqand shahridagi “26 Boku komissari”, 445 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана “Kolxozchi” zavodi, Samarqand vino zavodi, “Chkalov” bosmaxonasi va boshqa korxonalar elektr energiyasini isrof qilayotgani aytiladi [5: 2]. “Stalin haqiqati” gazetasining 1942-yil 9-dekabrda “Elektr quvvatini tejash partiya tashkilotining muhim ishidir” sarlavhali maqolada Namangan shahar paxta zavodlarida elektr quvvati behuda sarf qilinganligi tanqid qilinadi, ele