Из истории земельно-водных отношений Кокандского ханства

Аннотация

В данной статье анализируются некоторые аспекты строительства водных сооружений в Коканском ханстве, водные сооружения, построенные на территории ханства в XVIII-XIX веках, их использование, культура земледелия, водораспределение и права управления. И рассматривались вопросы правителей Кокандских ханов Ердонабий, Норбутабий, Олимхан, Умархан, Мухаммад Алихану по аграрным вопросам. Ключевые слова и фразы: Коканское ханство, водное хозяйство, культура земледелия, водораспределение, право управления, канал,арик, Янги арик, Улугнор. Annotation. ‘This article analyzes some aspects of the construction of water facilities in the Kokan Khanate, water facilities built in the territory of the Khanate in the 18th and 19th centuries, their use, farming culture, water distribution and management rights. The measures of Erdonabi, Norbotabi, Olimkhan, Umarkhan, Muhammad Alikhan’s regarding agrarian issues are discussed. Keywords and phrases: Kokand khanate, water facilities, farming culture, water distribution, management rights, canal, ditch,Yangi ditch, Ulug‘nor. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning bosh maqsadi – xalqimizga har tamonlama qulay sharoitlar yaratishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustivor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar 356 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak” deb nomlangan ma’ruzasida “Inson manfaatlari hamma narsadan ustun” degan olijanob g‘oyani izchillik bilan hayotga tatbiq etish, aynan ana shu eng muhim vazifalar iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning asosiy yo‘nalishlari va ustivor vazifalariga jiddiy o‘zgartirishlar kiritish uchun poydevor bo‘lishi kerakligini ta’kidladi [1: 7]. Jamiyatimizdagi har qanday yangilanish, har qanday o‘zgarish mohiyatida ana shu ezgu maqsad mujassamdir. Quyidagi maqolamizda Qo‘qon xonlidagi yer-suv munosabatlarining ayrim jihatlarini yoritish maqsadi qo‘yilganki, ushbu mavzu o‘zining kam tadqiq etilganligi sababdan ham o‘z ahamiyatini va dolzarbligi bilan ko`pdan buyon diqqat markazda bo‘lib kelmoqda. Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha Qo`qon xonligida suv manbalarining yetarli ekanligi dehqonchilikdan mo‘l-ko‘l hosil olishni ta’minlagan.Xonlik tarixida XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIX asrlarda ayrim hududlarning sug‘orish tarmoqlari qayta tiklanganligini va yangilari bunyod etilganligini ko‘ramiz.Xonlikda ip va ip-gazlama ishlab chiqarish hajmining ortib borishi, bu mahsulotlarning Rossiya va u orqali Sharqiy Yevropa mamlakatlari bozorlarida ko`plab sotila boshlashi, ularga bo‘lgan talabning yildan-yilga ortib borishi sug‘orma dehqonchilik yerlarini kengaytirish hamda yangi yerlarni o‘zlashtirishni taqozo etgan. Rus sharqshunosi A.P.Xaroshxin o`zining “Zametki o Kokande” asarida “Xonlikning asosiy savdosi Rossiya, Qashqar va qisman Buxoro bilan olib borilgan” [2: 175] deb ta’kidlagan bo‘lsa, N.Severstov “Mesyas plenu u kokanstov” asarida “Qo`qonliklar bizning qo`shnimiz” [3: 2] deb ta’kidlaganligi yuqoridagi fikrimizni tasdiqlaydi. Shuning uchun ham xonlik tarixida XVIII asr o`rtalaridan 1876-yilgacha yirik sug‘orish inshootlari, ariqlar, kanallar, to‘g‘onlar qurilganligini ko‘rishimiz mumkin.”Mamlakatning asosiy suv ta’minoti Sirdaryo va ko‘plab daryolar tomonidan yetkazib berilgan, suvning ko‘pligi hamda qulay geografik joylashuvi 357 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана tufayli sobiq xonlik boshqa qo`shni vohalarga nisbatan keng rivojlanish uchun eng yaxshi sharoitga ega” [4: 433] shuning uchun, Sirdaryoning asosiy irmoqlaridan bo‘lgan Norin va Qoradaryolardan suv oladigan Shahrixonsoy kanali, Yangi ariq, Chinobod arig‘i, Andijonsoy va boshqa sug‘orish tarmoqlarining qazilishi Farg‘ona vodiysida sug‘orish tarmoqlarining ko‘payishi, sug‘oriladigan maydonlarning kengayishi hamda dehqonchilik va bog‘dorchilikning rivojlanishiga olib kelgan. XVIII-XIX asrlarda Qo‘qon xonligida xonlar va ayrim amaldorlar tomonidan bir necha yangi kanallar va ariqlar qazilgan,bundan tashqari daryolar va soylarning suvlaridan oqilona foydalangan holda mamlakat iqtisodini rivojlantirganligini ko‘rishimiz mumkin. Manbalar va adabiyotlarni qayd etishicha, Qo‘qon xonligi hududida xonlar tomonidan bir nechta yangi suv inshootlari bunyod etilgan. XVIII asrning o‘rtalarida, ayniqsa, xonlardan Erdonabiy (1750-1762) davridan boshlab qurilish va obodonlashtirish ishlariga katta e’tibor berilganligini ko‘rishimiz mumkin, Xudoyorxonzoda o‘zining “Anjum at-tavorix” asarida” Erdonaxon O‘ratepani fath va nusrat bilan saltanat poytaxti bo‘lmish Ho‘qand shahriga qaytib kelgach,adolat va insof bilan mashg‘ul bo‘lib, pishiq g‘ishtdan ikki