Журнал академических исследований нового УзбекистанаNusratulloh Muxtorov2025
Этнонимы и этнотопонимы в узбекских ханствах в зарубежных источниках, датируемых 19 веком
Зокиров Б.И.
Актуальные проблемы истории Узбекистана · 1 · 2026
Аннотация
Мазкур мақолада XIX аср ўзбек хонликларига оид хориж сайёҳлари ҳамда давлатларнинг расмий вакиллари сафар хотиралари асосида яратилган “сафарномалар”да учрайдиган жой номларининг умумий таркибидаги этнотопонимлар ҳамда уларнинг Бухоро, Хива ва Қўқон хонликларининг этник таркибини ўрганишдаги аҳамияти таҳлил қилинган. Этнотопонимларни маълум тарихий асарлар асосида манбашунослик ҳамда тарихшунослик аспектида кўриб чиқиш жой номларини ўрганиш соҳаси тарихий топонимиянинг долзарб масалалиридан бири ҳисобланади. Сабаби топонимларнинг ушбу тури тегишли ҳудуд аҳолиснинг этник таркиби, ижтимоий- муносабатлари, демографик жараёнлар ва уларга таъсир қилган омилларни ўрганишда ўзига хос амалий аҳамиятга эга ҳисобланади. Калит сўз ва иборалар: географик ном, этник таркиб, топоним, макротопоним, этноним, этнотопоним, топонимик қамлам, қабила-уруғ. Аннотация: В данной статье анализируются этнотопонимы в общей структуре топонимов, встречающиеся в путевых воспоминаниях иностранных туристов и официальных представителей государств, связанных с узбекскими ханствами XIX века, и их значение в изучении этнического состава Бухарского, Хивинского и Коканского ханств. Этнотопонимы, основанные на определенных исторических произведениях, в аспекте источниковедения и историографии, области топонимии являются одним из актуальных вопросов исторической топонимии. Причина в том, что этот тип топонимов имеет особое практическое значение при изучении этнического состава, социальных отношений, демографических процессов и факторов, влияющих на них. Ключевые слова и фразы: географическое название, этнический состав, топоним, макротопоним, этноним, этнотопоним, топонимический охват, племя-семья. Annotation: This article analyzes the ethnotoponyms in the general structure of place names found in the travel memoirs of foreign tourists and official representatives of the states related to the Uzbek khanates of the 19th century and their importance in studying the ethnic composition of the Bukhara, Khiva and Ko'kan khanates. Ethnotoponyms based on certain historical works in the aspect of source studies and historiography, the field of place names study is one of the actual issues of historical toponymy. The reason is that this type of toponyms is of special practical importance in the study of ethnic composition, social relations, demographic processes and factors influencing them. Key words and phrases:geographical name, ethnic composition, toponym, macrotoponym, ethnonym, ethnotoponym, toponymic scope, tribe-family. XIX асрнинг бошларидан эътиборан ўзининг қизғин палласига кирган инглиз-рус рақобатининг марказларидан бири шубҳасиз, Марказий Осиё 293 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана хонликлари эди. Шу нуқтайи назардан Россия империясининг Ҳиндистонга эгаллашга қаратилган азалий орзусини Ўрта Осиёда тўхтатишга жиддий киришган Британия ҳукумати минтақадаги давлатларнинг Россия империясига қарши курашишга амалий ёрдам бериш таклифи билан ўзининг расмий вакилларини ўзбек хонликларига жўнатади. Айни пайтда ҳудудни ўрганиш мақсадида ташриф буюрган элчи, савдогар, миссонер кўринишидаги вакилларнинг сафар хотиралари асосида яратилган асарлари ҳудуд тарихи, иштимоий-иқтисодий ҳаёти ҳамда этнографиясига тадқиқ этишда муҳим аҳамият касб этади. Шу ўринда, ушбу муаллифлар ўзларининг саёҳатлари давомида минтақанинг турли ҳудудларидан ўтганки, ушбу йўналишлардаги жой номлари хонликларнинг тарихий географияси, маъмурий тузилиши, аҳолининг жойлашуви ҳамда ҳудуднинг этник таркибига оид қимматли маълумотларни ўзида акс эттиради. Хусусан, ушбу туркум манбалардан бири XIX асрнинг 30 йилларида Хива ва Бухорога ташриф буюрган сайёҳлардан бири Артур Конолли бўлиб, унинг сафар таъссуротлари ҳақида ёзилган“Journey to the North of India, overland from England, through Russia, Persia, and Affghaunistaun” асари минтақа тарихига оид муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Артур Канолли 1829 йилнинг 10 августида Лондондан йўлга чиқиб, Франция, Германиянинг шимолидаги Гамбург шаҳри, Болтиқ денгизидан ўтиб, Фин қўлтиғи орқали Петербургга келади. Кейинчалик унинг саёҳати туркманлар ва афғонлар ҳудудлари, қолаверса, Хива, Бухоро, Қобул, Хуросон, Афғонистон орқали Ҳиндистонгача давом этган [1: 13]. Асарда Ўрта Осиёдаги йирик шаҳарлардан Goorgaun (Урганч), Khiva (Хива), Karazm (Хоразм) каби шаҳарлар номлари қайд этилади. Ушбу сафарноманинг аҳамиятли жиҳатларидан яна бири, унда Хива хонлигидаги aralian (оролликлар), kirghiz (қирғизлар), toorkmuns (туркманлар), шунингдек, туркманлар таркибидаги уруғларидан goklan (гўклан), yimoot (ёвмут), tekkah (такя), attah (ота) каби уруғлари ва уларнинг Хива хонлиги бўйича жойлашувига оид қимматли маълумотлар учрайди. Айниқса, сафарномада 294 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана қайд этилган явмутлар шажарасининг генеологик схемаси Ўрта Осиёдаги ушбу уруғ билан боғлиқ этнотопонимларни изоҳлашда ўзига хос амалий аҳамият касб этади [1: 417]. Ўрта Оси
Доказательный фрагмент
«Мазкур мақолада XIX аср ўзбек хонликларига оид хориж сайёҳлари ҳамда давлатларнинг расмий вакиллари сафар хотиралари асосида яратилган “сафарномалар”да учрайдиган жой номларининг умумий таркибидаги этнотопонимлар ҳамд…»
Образец извлечения
Демо-превьюМазкур мақолада XIX аср ўзбек хонликларига оид хориж сайёҳлари ҳамда давлатларнинг расмий вакиллари сафар хотиралари асосида яратилган “сафарномалар”да учрайдиган жой номларининг умумий таркибидаги этнотопонимлар ҳамд… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- and phrases:geographical name, ethnic composition, toponym, этник таркиб, toponymic scope, macrotoponym, ethnotoponym, топонимический охват, географическое название, ethnonym, племя-семья, топонимик қамлам, макротопоним, geographical name, қабила-уруғ, этнический состав, этноним, tribe-family, географик ном, этнотопоним, топоним
Смежные источники
Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025