Музыка на территории Узбекистана в V-XV веках в социокультурном развитии искусства светлые страницы

Аннотация

Ушбу мақола Ўзбекистон худудида V-XV асрларда яшаган аждодларимизнинг мусиқа маданиятга қўшган хиссалари, уларнинг турмуш тарзларида қўлланилган айтимлари, мусиқа чолғу асбобларини тутган ўрни, мусиқа санъатига хисса қўшган созанда, бастакор ҳақида маълумотлар берилган. Калит сўз ва иборалар: вокал, савт, ғинo, амал, муламмо, қавл ва чолғу яъни, равоқин, пешрав. Аннотация: В данной статье представлены сведения о вкладе наших предков, живших на территории Узбекистана в V-XV вв., в музыкальную культуру, поговорках, использовавшихся в их быту, роли музыкальных инструментов, музыкантов и композиторов, внесших вклад в искусство музыка. Ключевые слова и фразы: вокал, савт, гино, амаль, муламма, кавл и инструментальный т.е., равокин, пешрав. 210 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Annatation: This article provides information about the contribution of our ancestors, who lived in Uzbekistan in the 5th-15th centuries, to musical culture, sayings used in their everyday life, the role of musical instruments, musicians and composers who contributed to the art of music. Key words and phrases: vocal, savt, gyno, amal, mulamma, kavl and instrumental, ravokin, peshrav. Халқимизнинг кўп асрлик маданий, илмий-маърифий ва аҳлоқий маънавиятида, интеллектуал салоҳиятининг ёрқин ва бебаҳо маҳсули бўлган тарих саҳифалари жаҳондаги бой ва қадимий манбалардан биридир. Мамлакатимизда жамият ҳаётининг маънавий-маърифий асосларини мустаҳкамлашда, айниқса, ёш авлод қалбида Ватанимиз тақдири, келажаги учун дахлдорлик ва масъулият ҳиссини оширишда, аждодларимиз босиб ўтган ижтимоий-маданий тараққиётининг нурли саҳифаларини билишларида муҳим манба ҳисобланади. Бугунги кунда дунёда глобаллашув жараёнлари кучайиб, тинчлик ва барқарор-ликка қарши янги тахдид ва хатарлар тобора кўпайиб бормоқда. Бундай мураккаб ва таҳликали вазиятни тўғри тахлид қилган ҳолда тарихни асл ҳолда етказиш ва унинг моҳиятини чуқур сингдириш ҳозирги кундага долзарб масалаларидан биридир [5: 1]. Тарих – арабча сўз бўлиб, ўтмиш воқеалар ҳақида аниқ ҳикоя қилиш маъноларини англатади. Навқирон авлодни ватанпарварлик, миллий ва умуминсоний қадриятлар руҳида тарбиялаш, уларнинг онги ва қалбини турли мафкуравий-маънавий таҳдидлардан ҳимоя қилиш айни куннинг энг муҳим вазифаларидандир. Тарих бутун инсониятнинг узоқ ўтмишдан то ҳозирги кунларгача босиб ўтган ҳаётий йўлини ёритиб берувчи кўзгувдир. Кишилик жамиятида ҳаммамизга маълумки ижтимоий турмуш тарзида мусиқа маданияти ҳар қандай муҳит бўлишидан қаътий назар доимо муҳим восита манбаи бўлиб келган [1: 12]. Ўзбекистон худудида V-XV асрларда ижтимоий-маданий тараққиёт ривожланиш даврида мусиқа санъати оғзаки анъанада ривожланиб келган мусиқа мероси шаклан ва мазмунан бадиий мукаммаллиги билан ажралиб туради. Авестонинг милоддан аввалги даврларда ҳозирги ўзбеклар истиқомат 211 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана қилаётган жойларда яшаган халқларнинг турли хусусан, мусиқали маросим- лари ҳақида баёнлар мавжуд бўлиб, энг муқаддас ҳисобланувчи Зардуштий- ликдан мерос қолган “гатлар”, яъни нақллар, замонавий тадқиқотларда эса қўшиқ, яъни айтимлар деб номланади [2: 45]. Турли маросим ва меҳнат мавзу-лари узоқ ўтмишдан бастакорлар ижодиётида устувор ўрин эгаллаб келган. VI асрнинг 585-638 йилларида Марказий Осиёда яшаб ижод қилган машҳур хонанда, созанда ва бастакор Борбад Марвазийнинг ижоди бунга мисол бўла олади. Зеро, у ўз фаолиятини дастлаб халқ орасида ўтказиб, муайян “Наврўз” каби урф-одатлар, баъзи ривоятлар Сиёвуш достони ва хатто яхлит йил тақ-вими 360 кун, ҳафта ва ойлар тизими билан боғлиқ мавзуларни ўз асарларида акс эттирган. Эрон шохи Хусрав II Парвиз саройида хизмат қилган йиллари эса, бастакорлик тарихидаги илк кўп қисмли “Хусравоний” туркумини ярат-ган. Асл ўзбекона турмуш тарзи азалдан мусиқавий жараёнларга бойдир [3: 3]. Ҳаётий урф-одатлар ва маросимларнинг деярли барчаси булар таркибидаги муайян воқеликни ифодаловчи махсус чолғу куйлар, маросим қўшиқлари ва ашула туркумлари ижроси билан ўтказиларди. Масалан, суннат тўйларида янграйдиган сурнай йўллари олдиндан белгиланган аниқ вақт ва вазиятларда-гина навбатма- навбат ижро этилиб, буларнинг ҳар бири маросимнинг муайян қисми билан боғлиқ бўлган. Шу боис, узоқ-яқин қўни-қўшнилар у ёки бу куй садосидан тўйнинг қайси маросими бўлаётганидан боҳабар бўлишган. Никох тўйларининг мусиқий дастури ҳам қўшиқ ёки ашула ва чолғу куйларнинг маълум тартибдагина алмашиб ижро этилишига асосланади. Тўй очилиши карнай, сурнай ва ноғоpa йўллари, келин ва куёв кириб келиши аёл баъзи жойларда эркакларнинг “Ёр-ёр”лари ва “Улан”лари, ҳофизларнинг “Тўйлар муборак” қўшиқлари, тўй эртаси ўтказиладиган “Келин салом” маросими одатда доира жўрлигида ижро этилувчи шу номли қўшиқлар, баъзи Қирғизистон Республикасида ўзбеклар яшайдиган Ўш худудларда “Ўлан”лар 212 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана йигитлар томонидан ҳам ижро этилади, Сурхон